طراحی مدل مفهومی بازیابی اطلاعات مبتنی بر هستی‌شناسی: مورد مطالعه پایگاه پایان‌نامه‌های پزوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران

مکان: 
پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران، تالار سخن
چکیده: 

هدف: با توجه به گسترش وب ۳ و آغاز مباحث مربوط به معنا، جست‌و‌جو و بازیابی اطلاعات کلیدواژه‌ای پاسخگوی نیاز کاربران نیست. برای حل مشکلات مربوط به بازیابی اطلاعات مبتنی بر کلیدواژه راه‌حل‌های متفاوتی ارائه شده است. یکی از این راه‌حل‌ها استفاده از هستی‌شناسی‌ها و روابط معنایی موجود در آنها است. این پژوهش در پی بهبود بازیابی اطلاعات کاربرمدار با استفاده از روابط معنایی موجود در هستی‌شناسی‌ها است. 

روش‌شناسی پژوهش:این پژوهش با مطالعه ترکیبی سعی در شناسایی ویژگی‌ها و مولفه‌هایی دارد که چگونگی استفاده از روابط معنایی موجود در هستی‌شناسی‌ها را به نمایش می‌گذارد. این پژوهش توجه ویژه‌ای به اصلاح جست‌و‌جوی کاربر و پیشنهاد برای جست‌و‌جوی کاربر دارد. برای این کار ابتدا نظام‌های بازیابی اطلاعاتی متفاوت مورد بررسی قرار گرفته، ویژگی‌های معنایی مورد استفاده در آنها به تصویر کشیده شد، این نظام‌های بازیابی اطلاعات مواردی بودند که  از اصطلاحنامه و هستی‌شناسی در بازیابی اطلاعات استفاده می‌کردند و ۹ مورد بودند.  سپس با غنی‌سازی روابط معنایی موجود در اصطلاح‌نامه Inspec، با استفاده از روابط موجود در هستی‌شناسی OIS در حوزه اطلاع‌رسانی و چکیده پایان‌نامه‌های گنج، روابط معنایی حوزه علم اطلاع‌رسانی شناسایی شد و براساس آن، لاگ جست‌و‌جوی کاربران در این حوزه تحلیل شد. در انتها نیز براساس ویژگی‌های استخراج شده از مراحل پیشین از طریق مصاحبه با متخصصان حوزه بازیابی اطلاعات و اصطلاح‌شناسی‌، تا رسیدن به اشباع نظری،  مدل مفهومی بازیابی اطلاعات تکمیل شد. اعتبارسنجی مدل مفهومی، با مطالعه دلفی در دو دور انجام شد. در نهایت با انجام آزمایش کنترل شده مدل مفهومی طراحی شده بررسی شد. 

یافته‌ها:در مرحله اول، ۵ مؤلفه  اصلی و ۳۵ مؤلفه فرعی معنایی در نظام‌های بازیابی اطلاعات شناسایی شد. در مرحله بعد، مفاهیم و روابط معنایی حوزه اطلاع‌رسانی که شامل ۲۳۷ مفهوم و ۵۰ رابطه معنایی است، شناسایی شد، با بررسی ویژگی‌های معنایی برگرفته از متون و روابط معنایی شناسایی شده در مرحله قبل، روابط معنایی موجود در پرس‌وجوهای کاربر (شامل پرس‌وجوهای اولیه و پرس‌وجوهای اصلاح شده) شناسایی شد. مشخص شد که کاربران انواع خاصی از روابط معنایی که در حوزه اطلاع‌رسانی در این پژوهش شناسایی شده بوده، به کار می‌برند. در مرحله بعد، با مصاحبه با متخصصان،  ویژگی‌های مدل مفهومی، شامل ۲ بخش و ۱۶ مؤلفه فرعی شناسایی شد. در مرحله بعد با ترکیب نتایج مراحل پیشین، مدل مفهومی اولیه شناسایی شد و نهایتا با دو دور دلفی، مدل مفهومی شامل ۳ بخش،  ۲۳ مؤلفه اصلی و ۳۷ مؤلفه فرعی تأیید. هر یک از این بخش‌ها به بعدی از ابعاد نظام بازیابی اطلاعات با تمرکز بر پیشنهاد برای اصلاح جست‌و‌جو توجه دارد. آزمایش کنترل شده‌ای که انجام شد، کارایی مدل مفهومی طراحی شده را تأیید کرد. 

نتیجه‌گیری: روابط معنایی استفاده شده برای پیشنهاد برای اصلاح جست‌و‌جو براساس جست‌و‌جوهای کاربر شکل گرفته است، دسته اولیه این روابط، روابط معنایی هستند که کاربران به طور کلی در اصلاح جست‌و‌جوهای خود از آنها استفاده کرده‌اند. برای محدودسازی این روابط به گونه‌ای که ارائه آنها باعث سردرگمی بیشتر کاربران نشود، براساس متون و براساس نتایج مرحله تحلیل لاگ روابط خاصی به آنها ارائه می‌شود. علاوه براین، هر یک از کاربران در پرس‌وجوهای خود به نوعی از تاکتیک‌های مختلف استفاده می‌کنند بر این اساس نیز، دسته دیگری از روابط معنایی برای پیشنهاد برای اصلاح پرس‌وجو به کاربران ارائه می‌شود. با توجه به این که یافته‌های پژوهش کارآمد بودن این مدل و مؤلفه‌های آن را در افزایش میزان ربط کاربران نشان داد، می‌توان برای استفاده از این مدل زیرساخت‌های لازم را فراهم کرد و در نهایت نتیجه آن را در محیط واقعی به نظاره نشست.

تاریخ برگزاری: 
۰۳ مهر ۱۳۹۸

دانشجو: المیرا کریمی

استاد راهنما: دکتر محمود بابائی، دکتر ملوک‌السادات بهشتی

استاد داور: دکتر فریبرز خسروی، دکتر فریبرز درودی، دکتر الهام علایی ابوذر

طراحی مدل مفهومی بازیابی اطلاعات مبتنی بر هستی‌شناسی: مورد مطالعه پایگاه پایان‌نامه‌های پزوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران

افزودن دیدگاه