شناسایی و ارزش‌گذاری سنجه‌های سنجش تاثیر پژوهش در ایران

تاثیر پژوهش از تازه‌ترین و کلیدی‌ترین رویکردهای ارزیابی است که امروزه به پارادایمی در عرصه علم و پژوهش بدل گشته است. تاثیر پژوهش به معنای آن است که پژوهش‌ها تا چه اندازه بر جوامع اثرگذار هستند و توانایی حل مشکلات آنها را دارند. سنجش تاثیر پژوهش نیازمند چارچوبی منسجم است که این فرایند را شدنی سازد. هدف کلیدی این پژوهش شناسایی و ارزش‌گذاری کلیدی‌ترین ابعاد، شاخص‌ها، و سنجه‌های تاثیر پژوهش، پیشنهاد چارچوبی نظام‌مند، و ساخت سامانه‌ای برخط برای سنجش این چارچوب در بافت ایران است.

برای دستیابی به این هدف، پس از مرور نظام‌مند نوشته‌ها و روزآمدی چارچوب پیشنهادیِ خسروی، پورنقی، و رسولی (1397)؛ برای شناسایی ابعاد، شاخص‌ها و سنجه‌های چارچوب تاثیر پژوهش با 20 خبره موضوعی و سیاست‌گذار مصاحبه شد. مصاحبه‌ها ضبط و پیاده‌سازی و با بهره‌گیری از روش‌های تحلیل داده‌های کیفی، کدگذاری و دسته‌بندی شدند. سپس، چارچوب سنجش تاثیر پژوهش در پرسشنامه‌ای سازماندهی شد و به 18 سیاست‌گذار و متخصص سپرده شد تا ابعاد، شاخص‌ها، و سنجه‌ها را اولویت‌گذاری و وزن‌دهی کنند. پس از وزن‌دهی این چارچوب، سامانه تاثیر پژوهش طراحی شد که دربردارنده ابعاد، شاخص‌ها، و سنجه‌های گوناگون است و در آن می‌توان به مقایسه روند پژوهش و روند ابعاد، شاخص‌ها، و سنجه‌های گوناگون دست زد.

بر پایه یافته‌های مرور نظام‌مند نوشته‌ها، روی هم، 42 سنجه تازه به چارچوب پیشنهادیِ خسروی، پورنقی، و رسولی (1397) افزوده شدند. از این رو، 143 سنجه از مرور نظام‌مند نوشته‌ها و آثار دانشگاهی به دست آمدند. در گام بعدی، تحلیل مصاحبه‌ها نشان داد که افزون بر بُعدها، شاخص‌ها، و سنجه‌های شناسایی شده در نوشته‌ها، 12 سنجه دیگر هم برای اندازه‌گیری تاثیر پژوهش اهمیت دارند. از این رو، شمار سنجه‌های تاثیر پژوهش به 155 سنجه رسید که در 20 شاخص دسته‌بندی شدند. بر پایه داده‌های گردآوری شده چارچوب سنجش تاثیر پژوهش دربردارنده شش بُعد کلیدی، یعنی (1) تاثیر آموزشی و پژوهشی، (2) تاثیر بهزیستی و سلامت، (3) تاثیر اقتصادی، کسب‌وکاری، و خدماتی، (4) تاثیر اجتماعی و فرهنگی، (5) تاثیر سیاسی، سیاست‌گذاری، و قانون‌گذاری، و (6) تاثیر زیست‌محیطی است. بر پایه داده‌های گردآوری شده، پاسخ‌دهندگان وزن بُعد «تاثیر اقتصادی، کسب‌وکاری، و خدماتی» را بیش از دیگر بُعدها ارزیابی کرده‌اند و از دیدگاه آنان تاثیر پژوهش باید بیش از هر چیز دیگری در اقتصاد، کسب‌وکار، و خدمات نمایان شود. وزن بُعد «تاثیر اقتصادی، کسب‌وکاری، و خدماتی» بیش از 25 درصد به دست آمده است و نشان می‌دهد که اهمیت این بُعد به شکل چشم‌گیری بیش از دیگر بُعدهای چارچوب سنجش تأثیر پژوهش است.

بر پایۀ داده‌های گزارش شده، وزن بُعدها و شاخص‌های چارچوب سنجش تاثیر پژوهش تا اندازه زیادی نزدیک به هم هستند؛ احتمالاً به این دلیل که سیاست‌گذاران و متخصصان موضوعی مشارکت کننده در فرایند وزن‌دهی و ارزش‌گذاری «محافظه‌کارانه» به بُعدها و شاخص‌های تاثیر پژوهش وزن داده‌اند. بر پایه چارچوب پیشنهادی در پژوهش کنونی، می‌توان تاثیر پژوهش را به شکل کمی اندازه‌گیری کرد. از این رو، پیاده‌سازی این چارچوب در عمل می‌تواند گرهی از مشکلات پژوهش در کشور بگشاید.