به گزارش«روابط‌ عمومی پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران» در نشست 284 شورای پژوهش که در چهارم اردیبهشت ۱۳۹7 برگزار شد، طرح پژوهشی «بررسی و پیشنهاد شاخص‌های تاثیر پژوهش در ایران» توسط مریم خسروی، عضو هیئت‌ علمی پژوهشکده علوم اطلاعات به پایان رسید.

این پژوهش با هدف شناسایی شاخص‌های تاثیر پژوهش در ایران به انجام رسیده است. روش این پژوهش مرور سیستماتیک بوده که بر اساس رویکرد هشت مرحله‌ای کوکران شامل: انتخاب موضوع؛ معیارهای ورود و خروج؛ تعیین استراتژی جست‌و‌جو؛ تعیین مکان مطالعه؛ انتخاب مطالعات؛ ارزیابی کیفیت؛ استخراج داده‌ها؛ و تحلیل و ارائه نتایج، انجام شد. در این راستا، برای شناسایی نوشته‌های مرتبط با موضوع پژوهش، در پایگاه‌هایی که از نظر جامعه علمی دارای سطحی از اعتبار بودند از قبیل «وب‌آو‌ساینس»، «اسکوپوس»، «لیسا»، و غیره، در تاریخ 29 اردیبهشت 1396، و چند پایگاه اطلاعاتی فارسی زبان مانند: گنج، سید، مگیران، و نورمگز، در بازه زمانی 29 فروردین الی 6 اردیبهشت سال 1396، کاوش شدند. نتایج اولیه جمعا شامل 28722 رکورد فارسی و لاتین بود که طی چندین مرحله مطالعه و پالایش آنها، این تعداد به 112 رکورد (11 مقاله فارسی زبان و 101 مقاله لاتین) تقلیل یافت. پس از مطالعه تمام متن این مقالات و استخراج شاخص‌های تاثیر پژوهش از آنها، شاخص‌ها در سه سطح دسته بندی شدند: ماکرو (تاثیرات دارای دامنه گسترده؛ مانند اقتصادی، اجتماعی؛ فرهنگی و غیره)، مزو ( دامنه آن محدودتر از سطح پیشین است مانند آموزش؛ پژوهش؛ تولید و غیره)؛ و میکرو (تاثیرات مشخص قابل سنجش مانند توسعه آموزشی؛ انتشار مقاله؛ استناد و غیره). نتیجه مطالعه تمام‌متن مقالات وارد شده در پژوهش، منجر به شناسایی جمعا 123 شاخص در سه سطح، و یازده بعد گوناگون شد: آکادمیک، آلتمتریکس، بهداشت، اقتصاد، کسب‌وکار، امنیت و دفاع، اجتماع، فرهنگ، محیط‌ زیست، سیاست‌گذاری، و خدمات. از این میان بیش‌ترین تاکید پژوهش‌ها بر ابعاد اقتصادی، اجتماعی و بهداشتی و کم‌ترین تاکید برابعاد خدمات، و امنیت و دفاع بوده است. هم‌چنین، برای پژوهش نیز چارچوب‌هایی ذکر شد، که هریک به نوعی و از یک رویکرد خاص به چرخه پژوهش نگاه کرده‌اند، ولی روی هم‌رفته می‌توان گفت که همان چارچوب پنج مرحله‌ای شامل: ورودی‌های فکری یا غیر فکری؛ فعالیت‌ها یا فرایندها؛ خروجی‌ فعالیت‌ها؛ برآیند زمان و در نهایت تاثیر، نسبت به دیگر چارچوب‌ها کامل‌تر است. نتایج مطالعه آغاز بازه زمانی انتشار مقالات تاثیر پژوهش را از 1958 نشان داد. هم‌چنین، روند پژوهش‌های گسترده در زمینه تاثیرگذاری پژوهش از سال 2010 آغاز شده و در سال 2013 به نقطه عطف رسیده است.

آنچه که در کل از اجرای این پژوهش برمی‌آید اینکه سنجش اثر پژوهش، نیازی است که از حدود یک دهه پیش توجه جدی به آن شده و تلاش‌هایی نیز برای رفع آن صورت گرفته است، اما هنوز روش مدون و آسانی برای این کار وجود ندارد. «مارجانویک، هانی و وُدینگ» (2009)، که مرور تاریخی بر روش‌های سنجش اثر داشته‌اند، نتیجه گرفته‌اند که مسائلی که چهل سال پیش حوزه ارزیابی پژوهش با آنها روبرو بوده، هنوز هم به قوت خود باقی هستند و هنوز هم پرسش‌های بی‌پاسخ بسیاری وجود دارد (به عنوان مثال چالش نسبت دادن دقیق اثر به یک پژوهش). یکی از دلایل نبود روشی منسجم و آسان برای سنجش اثر، زمان‌بر بودن ظهور اثرات پژوهش است که بررسی نشان داده است که در برخی موارد نظیر پژوهش‌های مربوط به قلب (کومرو و دریپس 1977)، بین 20 تا 50 سال زمان برای ظهور اثرات پژوهش در جامعه نیاز است و یا به بیان «کوستوف» (1995)، در مورد تحقیقات پایه سنجش اثر باید دهه‌ها پس از پژوهش صورت گیرد. میانبری برای سنجش اثر پژوهش بلافاصله پس از اتمام آن وجود ندارد. اما با استفاده از برخی شاخص‌های واسطه و یا شاخص‌هایی که ظهور شواهد آنها نیازمند زمان طولانی نیست می توان به صورت نسبی اثرگذار بودن یک پژوهش را سنجید.