ارائه مدل تحلیل خودکار اطلاعات در نظام‌های بازیابی اطلاعات بر اساس مصورسازی حوزه‌های دانش مورد مطالعه: پایگاه پایان‌نامه‌ها و رساله‌های پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (گنج)

هدف: هدف پژوهش حاضر ارائه مدلی برای تحلیل اطلاعات در نظام بازیابی اطلاعات پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها (پارساها)  پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (گنج) است تا به بهبود تحلیل نتایج بازیابی اطلاعات این نظام کمک کند، به صورتی که حجم بالای پژوهش پارساها به صورت قابل استفاده‌تر، شفاف‌تر و با نمای کامل‌تری به کاربر ارائه شود و بهتر بتواند نیازهای پژوهشی و تحلیلی کاربران را برطرف نماید و در نهایت به اکتشاف اطلاعات توسط پژوهشگر منجر شود.
روش شناسی پژوهش: برای رسیدن به هدف پژوهش از رویکرد آمیخته و تکنیک سه‌سویه‌سازی استفاده شده است. در ابتدا ابزار تحلیل اطلاعات سایول که به تحلیل اطلاعات پژوهش‌ها می‌پردازد، مورد مشاهده و ارزیابی قرار گرفت و مؤلفه‌‌های آن شناسایی شد. به طور تقریباً موازی و با استفاده از مؤلفه‌‌های به دست آمده از مشاهده سایول، به عنوان یک چارچوب اولیه‌، مطالعه مرور نظام‌مند روی مقالات مرتبط با بازیابی تحلیلی اطلاعات انجام شد و مؤلفه‌های نهایی بازیابی تحلیلی اطلاعات شناسایی شد. سپس با استفاده از یافته‌های به دست آمده از این دو بخش با پژوهشگران پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک) مصاحبه انجام شد و به کشف فرآیند پژوهش و نیاز آن‌ها در بازیابی تحلیلی اطلاعات هنگام انجام پژوهش پرداخته شد. در نهایت از مجموع مطالعات مشاهده ابزار سایول و مرور نظام‌مند یک چارچوب اولیه برای بازیابی تحلیلی اطلاعات شناسایی شد و با ترکیب آن با یافته‌های بخش مصاحبه با پژوهشگران، مدل بازیابی تحلیلی اطلاعات پایگاه پارساهای پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (گنج) ارائه شد. این مدل از طریق نظرسنجی از دست اندرکاران سامانه گنج مورد اعتبارسنجی قرار گرفت.
یافته‌ها: بر اساس یافته‌ها، پنج مقوله اصلی بازیابی تحلیلی اطلاعات و مقوله‌های فرعی آن‌ها عبارتند از: «تجزیه و تحلیل» («محک‌زنی»، «همکاری و علم‌سنجی»، «تحلیل متن»)، «توصیف» («فراداده»)، «بازنمایی» («سطوح بازنمایی»، «نوع بازنمایی» و «عناصر بازنمایی»)، «ویژگی‌های تعاملی» («ناوبری»، «جستجو»، «گفتگوی بین نظام و کاربر»، «پیوندها»، «شخصی‌سازی») و «نیاز پژوهشگران» («شناسایی و اکتشاف»، «آثار شناختی و روانشناختی»). بُعد توصیف، بیشتر به امر شناسایی و سه بعد تجزیه و تحلیل، تعامل و بازنمایی، بیشتر به امر اکتشاف می‌پردازند. از مقوله «تجزیه و تحلیل»، مقوله‌های فرعی «ابر کلمات»، «تحلیل هم‌رخدادی»، «خلاصه‌سازی»، «تحلیل‌های استنادی»، «ارتباط بین صنعت و دانشگاه» و «تحلیل روند» اهمیت بالایی داشت. در مقوله «توصیف» مقوله‌‌های فرعی «ساختار منبع»، «ارائه روش پژوهش» و «خرده‌ غنی» مورد توجه قرار گرفته است. در مقوله “ویژگی‌های تعاملی»، مقوله‌های فرعی «نشانه‌گذاری»، «آگاهی‌رسانی جاری»، «حاشیه‌نویسی»، «ذخیره‌سازی»، «بازخورد»، «پیوندها»، «پیشنهاد جستجو» و «اکتشاف دیداری» مواردی هستند که مورد توجه هستند. در مقوله «بازنمایی» نیز مقوله‌های فرعی «نمای کلی» ، «جزئیات بر اساس تقاضا»، «گراف» و «هیستوگرام» مورد توجه قرار گرفته است. در مقوله «نیازهای پژوهشگران»، مقوله فرعی «سادگی استفاده» بسیار مورد توجه بود.
نتیجه‌گیری: مرحله شناسایی موضوع بیشترین مرحله تحقیق است که افراد برای پژوهش خود به استفاده از نظام بازیابی اطلاعات پارساها نیاز پیدا می‌کنند. تحلیل روند، تحلیل شکاف و ارائه ساختار منبع بیشترین تحلیل‌هایی است که برای پژوهش خود در نظام بازیابی اطلاعات پارساها به آن نیازمندند. مدل به دست آمده در این پژوهش در طراحی تحلیلی‌تر نظام‌های بازیابی اطلاعات به خصوص پایگاه پارساها و ارزیابی آن‌ها کاربرد دارد.