راهنمای نگارش خلاصه همگان‌فهم در حوزه مدیریت آب

از روش‌های ترویج علم که در چندین سال گذشته در کانون توجه متخصصان این حوزه جای گرفته است، انتشار خلاصه‌ای از یافته‌های علمی به زبانی ساده است تا عامه مردم آن را درک کنند. چنین خلاصه‌ای را «خلاصه همگان‌فهم» می‌گویند. هدف کلیدی این پژوهش تدوین راهنمایی عملیاتی برای نگارش خلاصه همگان‌فهم است که دربردارنده آموزه‌های کاربردی باشد که پژوهشگران و یا نهادهای درگیر پژوهش، بر پایه آن بتوانند خود، خلاصه‌هایی همگان‌فهم به رشته نگارش درآورند. رویکرد این پژوهش ترکیبی و در سه گام پیش رفته است. پس از تدوین راهنمای عملیاتی با کمک روش مرور نظام‌مند نوشته‌ها، برای نگارش خلاصه همگان‌فهم، این راهنما توسط متخصصان ترویج علم اعتباریابی شده است. سپس، برای 10 اثر پژوهشی در زمینه مدیریت آب توسط متخصصان این حوزه در یک گروه کانونی خلاصه همگان‌فهم بر پایه راهنمای پیشنهادی تهیه شده است. سرانجام، خلاصه‌های تهیه شده به 356 خواننده عامه داده شده است تا درک آنها از خلاصه‌ها و در نتیجه کارآمدی راهنمای تهیه شده سنجش شود. یافته‌های پژوهش نشان دادند که راهنمای نگارش خلاصه همگان‌فهم دست‌کم دربردارنده سه بُعد و 23 مولفه است. بُعد «شکلی و صوری» دربردارنده مولفه‌های از زبان اول شخص، بهره‌گیری از جمله معلوم، گزینش طرح منطقی، فضای سفید میان سطرها، نیاوردن استناد، پرهیز از کوته‌نوشت، بهره‌گیری از جمله‌های کوتاه، محدودیت شمار واژگان، داستان‌گویی، و بهره‌گیری از جمله‌های مثبت؛ بُعد «محتوایی» دربردارنده مولفه‌های پاسخ به چه‌کسی، چی، کجا، چه‌زمانی، چگونه، و چرا، توضیح تاثیر پژوهش، نیاوردن واژه تخصصی، پیچیده، و بلند، توجه به ویژگی گروه هدف، بهره‌گیری از سرنویس‌های ساده، بکارگیری بافت، ارائه دلیلِ انجام پژوهش، و آوردن تصویر/ نمودار/ داده‌نما؛ و بُعد «سنجش و ارزیابی» نیز دربردارنده کنترل میزان خوانش، بازخورد دیگر پژوهشگران، و بازخورد گروه هدف است. نتیجه آزمون «تی مستقل» نشان داد که میان فهم «همگان» از چکیده‌های فنی و خلاصه‌های همگان‌فهم تفاوت معنادار هست و آنان که خلاصه همگان‌فهم را خوانده فهم بهتری از پژوهش‌ها داشته‌اند. اگر انتشار پژوهش‌ها برای همۀ جامعه را یک مسئولیت اخلاقی پژوهشگران به شمار آوریم، پژوهشگران باید به زبان ساده یافته‌های خود را به دست همگان برسانند و راهنمای پیشنهاد شده در این پژوهش می‌تواند در این زمینه یاری‌رسان باشد.