حجم عمدهای از پژوهشهای دانشگاهی در قالب پایاننامه انجام میشود و بسیاری از مقالات علمی مستخرج از همین پایاننامهها و رسالهها میباشد. سهولت دستیابی به این منابع مهم و استفاده از نتایج آن میتواند در فرایند تولید اطلاعات برای محققان و نیز گاهی در چرخه تولید صنعت کشور برای صنعتگران بسیار ارزشمند باشد. مسئلهای که در این راستا مطرح میباشد چگونگی مقررات و فرایند قانونی استفاده از این منابع است. این پژوهش با هدف ارائه الگویی مناسب به بررسی آییننامههای دستیابی به پایاننامهها، با توجه به دو شاخص دستیابی به پایاننامهها و حقوق افراد حقیقی و حقوقی ذینفع در پایاننامهها، در چند دانشگاه و مراکز گردآورنده این منابع اطلاعاتی داخلی و خارجی پرداخت. گردآوری اطلاعات جهت اجرای این امر پس از مراجعه و مکاتبه با مراکز مورد نظر انجام گردید. نتایج بررسی و تحقیق از دانشگاههای نمونه در داخل و خارج نشان میداد که دسترسی به اطلاعات کتابشناختی و خلاصه پایاننامه به طور رایگان برای اعضا وجود دارد و نیز ارائه پایاننامههای چاپی برای اعضای دانشگاه مربوطه امکانپذیر است و در این میان دانشگاه تربیت مدرس از این امر مستثنی میباشد (در این دانشگاه فقط دسترسی به نسخه الکترونیکی پایاننامه امکان دارد). در نمونه داخلی امکان خرید نسخهای از پایاننامه و امانت بین کتابخانههای و امانتدهی به اعضا، برعکس نمونه خارجی وجود ندارد. آییننامهها از حیث حقوق افراد حقیقی و حقوقی (اعم از دانشجو، اساتید، دانشگاه و مراکز گردآورنده) مورد بررسی قرار گرفتند. بررسیها نشان میداد که لازمه اشاعه اطلاعات پایاننامه در نمونه خارجی مجوز دانشجو میباشد، به عبارت دیگر دانشجو مالک اصلی پایاننامه است. در حالی که در داخل، مالک پایاننامه، پس از ارائه آن، دانشگاه است. در پایان جهت دستیابی سریعتر و آسانتر به این منابع اطلاعاتی الگویی برای اجرا در پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران، ارائه گردید. بر این اساس ارائه اطلاعات کتابشناختی و خلاصه و موارد استاندارد پایاننامه رایگان بوده و مشاهده تمام متن پایاننامه منوط به پرداخت حق اشتراک است.
خسروی، مریم. 1389. بررسی آییننامهها و مقررات دسترسی به پایاننامهها و ارائه الگویی مناسب. تهران: پژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمی ایران.
