به گزارش «روابط‌ عمومی پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران» در نشست 424 شورای پژوهش که 23 شهریور ماه 1400 برگزار شد، طرح پژوهشی «سایه‌نویسی متون دانشگاهی از منظر حقوق مالکیت فکری و نقش ایرانداک در ارتباط با آن» توسط دکتر صفر بیگ‌زاده، عضو هیئت‌علمی پژوهشکده جامعه و اطلاعات به پایان رسید.

سایه‌نویسی رفتار تازه و جدیدی نیست و چه در ایران و چه در جهان، سابقه‌ای طولانی دارد؛ اما توجه به آن به‌ عنوان یک مشکل، به‌ ویژه در سطح دانشگاهی و پزشکی به قرن اخیر بر می‌گردد؛ زیرا گسترش این امر، اعتبار متون علمی و نیز اعتبار مدارک دانشگاهی و دانشگاهیان را با پرسشی بزرگ روبه‌رو کرد. در این پژوهش، در کنار بررسی مفهوم عرفی و حقوقی سایه‌نویسی به این موضوع پرداخته شده که آیا یک نفر می‌تواند برای ایجاد یک اثر به خدمت گرفته ‌شود؛ آن‌ هم با این هدف که اثر او متعلق به کسی باشد که حق‌الزحمه یا اجرت می‌پردازد، به‌ گونه‌ای که شخص اخیر، مالک حقوق مادی و معنوی اثر باشد. البته این رفتار مدت‌ها است که به‌ ویژه در میان اهل سیاست دیده می‌شود و به نوعی به یک امر متعارف تبدیل شده، چنان‌که آشکارا متون سخنرانی‌ها یا پیام‌های آنان را دیگرانی که گاه هویتشان بر همه آشکار است، می‌نویسند.

شناخت معیارهای حقوقی حاکم بر این رفتار و تبیین ماهیت حقوقی آن در بستر موازین مندرج در کنوانسیون‌های جهانی (مانند کنوانسیون برن) و مقررات مصوب در ایران، مانند قانون حمایت از حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان (مصوب 1348) یا قانون پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی که صراحتاً به سایه‌نویسی اشاره کرده، صورت گرفته است. روش این پژوهش، اسنادی و عمدتاً مبتنی بر رجوع به اسناد قانونی و حقوقی است.

عمده‌ترین پرسش‌ها و فرض‌های مطرح در این پژوهش که در مباحث ارائه شده به آن‌ها پاسخ داده و از آن‌ها دفاع گردیده عبارتند از: سایه‌نویسی چیست؟ انواع سایه‌نویسی کدامند؟ آیا سایه‌نویسی با مقررات مرتبط با مالکیت فکری در تضاد است؟ سایه‌نویسی با مقررات دانشگاهی در ایران مخالف است؛ ایرانداک می‌تواند در ارتباط با سایه‌نویسی در ایران ایفای نقش کند.

با توجه به پرسش‌ها و فرض‌های مذکور پژوهشگر کوشیده تا به این اهداف دست یابد: تبیین ماهیت سایه‌نویسی به لحاظ حقوقی؛ معرفی قوانین و مقررات جهانی و داخلی راجع به مالکیت فکری در ارتباط با سایه‌نویسی؛ تطبیق قوانین و مقررات با ماهیت تبیین شده سایه‌نویسی؛ تعیین این‌که آیا سایه‌نویسی با اصول حقوق مالکیت فکری سازگار است یا نه؛ تبیین نقشی که ایرانداک در ارتباط با سایه‌نویسی در ایران دارد یا می‌تواند داشته باشد.