ارزیابی دسترس‌پذیری و کاربردپذیری سامانه‌های پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک) از دید کاربران با آسیب بینایی

هدف: هدف پژوهش حاضر شناسایی وضعیت دسترس‌پذیری و کاربردپذیری پایگاه و سامانه‌های پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران بر اساس تجارب کاربران با آسیب بینایی و بر پایه شاخص‌های استخراجی کنسرسیوم وب جهان‌گستر 2.2 (2023) است. کشف چگونگی تعامل و شناسایی موانع کار با سامانه‌های پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران بر اساس تجربه کاربران با آسیب بینایی و ارائه راهکارهایی برای افزایش دسترس‌پذیری و کاربردپذیری این سامانه‌ها از دیگر اهداف مهم پژوهش است.

روش‌شناسی: پژوهش حاضر نوعی پژوهش اکتشافی آمیخته (کمّی و کیفی) است که داده‌های موردنظر در آن با استفاده از روش ارزیابانه کمی و مشاهده رفتار کاربران با آسیب بینایی با پروتکل بلنداندیشی همزمان در سامانه‌های پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران گردآوری شد. ابتدا تلاش شد تا در فرایند سنجش فنی، خطاها و موانع دسترس‌پذیری در صفحات مختلف سامانه‌های مورد مطالعه (جمعا 39 صفحه)، توسط ابزار خودکار Accessibility Insights بررسی و گزارش شود. در مرحله دوم، با پیمایش شنیداری پژوهشگر از طریق نرم‌افزار صفحه‌خوان (نرم‌افزار NVDA) و بررسی کد HTML هر صفحه (منبع کدهای هر صفحه)، دسترس‌پذیری سامانه‌های ایرانداک با آخرین ‌شاخص‌های استخراجی کنسرسیوم وب جهان‌گستر (ویرایش 2023) در دو اولویت A و AA بررسی شد. در مرحله سوم وضعیت کاربردپذیری سامانه‌های ایرانداک بر اساس تجربه کاربران با آسیب بینایی بر مبنای وظایف تعریف شده در سامانه‌ها مورد بررسی قرار گرفت. 24 مشارکت‌کننده، 48 بار سامانه‌های ایرانداک را مورد بازدید قرار دادند. مدیریت بازدیدها از نظر اشباع نظری از دید پژوهشگر مبنا قرار گرفت. شرکت‌کنندگان وظایف معمولی را در سامانه‌ها تکمیل کردند و عملکرد هر فرد با نرخ تکمیل موفقیت‌آمیز کار، مدت زمان لازم برای انجام کارها، رتبه‌بندی رضایت، میزان دریافت راهنمایی و کمک و بازخورد کلامی اندازه‌گیری شد. از ابزار پرسشنامه در مرحله قبل و بعد از انجام وظایف استفاده شد. در مرحله آخر مصاحبه‌ها و صحبت‌های 24 کاربر با آسیب بینایی (در فرایند پروتکل بلنداندیشی همزمان) در حین انجام وظایف در سامانه‌ها بررسی و تحلیل محتوا شد. از نرم‌افزارهای اس.پی.اس.اس.، اکسل و مکس‌کیودا برای تحلیل‌های داده‌ها، از نرم‌افزار اسکایپ و گوگل‌میت برای برگزاری جلسات آنلاین با کاربر، از نرم‌افزار Fast stone و oCam برای ضبط صفحه و از نرم‌افزار ان.وی.دی.ای. به عنوان نرم‌افزار صفحه‌خوان (برای خوانش صفحه) استفاده شد. برای تایید روایی پرسشنامه‌ها به ترتیب از روایی محتوایی و جهت استحکام و صحت داده‌های کیفی نیز از معیارهای گوبا و لینکلن (اعتبار، انتقال‌پذیری، اطمینان‌پذیری و تاییدپذیری) استفاده شد.

یافته‌ها: داده‌های حاصل از بررسی با ابزار خودکار نشان داد در این سامانه‌ها (به ویژه در پایگاه گنج) به کنتراست متن و پس‌زمینه توجه اندکی شده است که برای کاربران کم‌بینا حیاتی است. جایگزین‌های متنی برای تصاویر و گرافیک‌ها، برچسب عناصر فرم‌های ورود اطلاعات، برچسب و نام لینک‌‌‌ها، برچسب دکمه‌ها (باتن‌ها) و ... جزو مواردی است که نیازمند بررسی و کنترل مجدد است. در این مطالعه مشخص شد که هیچ یک از سامانه‌های ایرانداک با ‌شاخص‌های استخراجی کنسرسیوم وب جهانگستر (WCAG2.2) به طور کامل مطابقت ندارند. یافته‌های مرحله سوم نشان داد جز در استفاده از پشتیبانی آنلاین چت، انجام وظایف در سایر سامانه‌ها در سطح متوسط  و حتی آسان بوده است. بازخورد دریافت شده از کاربران درباره ابعاد کاربردپذیری سامانه‌های ایرانداک نیز نشان داد برخی از کاربران سهولت استفاده از سامانه‌های ایرانداک را در حد متوسط و خوب (بیش از 66 درصد) و برخی دیگر آن را نامناسب بیان کردند. حدود 55 درصد کاربران مشارکت‌کننده از عملکرد خود در استفاده از سامانه‌های ایرانداک راضی بودند و زمان صرف شده برای پیشبرد وظیفه را مطلوب ارزیابی کردند. برخی کاربران نیز زمان صرف شده برای پیمایش در سامانه‌ها را طولانی دانستند و از زمان صرف شده ناراضی بودند. میانگین‌های بالای 3 و نزدیک به 4 (از 5) نشان‌دهنده اوضاع نسبتا مساعد سامانه‌های ایرانداک است. تحلیل محتوای صحبت‌های مشارکت‌کنندگان نیز نشان داد همه سامانه‌ها با برخی موانع کاربردپذیری مواجه هستند. از جمله: ساختار اطلاعات و روابط (هدینگ‌بندی منطقی؛ ساختار عناصر فعال صفحه از جمله کامبوباکس‌ها، ریدیوباتن‌ها، چک‌باکس‌ها، باتن‌ها و ...؛ برچسب‌های واضح و توصیفی برای فرم‌ها، جداول، لینک‌ها و ...)؛ خواندن سریالی به واسطه ضعف ساختاری صفحات؛ توالی معنی‌دار؛ نقص در جایگزین‌های متنی برای محتوای غیرمتنی و کدهای امنیتی؛ طراحی اصولی جداول؛ محتوا در قالب‌های دسترس‌پذیر؛ پیمایش با ‌صفحه‌کلید به جای ماوس و لغو اشاره‌گر؛ شناسایی، پیشنهاد و پیشگیری از خطا؛ اعلام پیام‌های وضعیت؛ هدف پیوندها در بافت و اختصاص عناوین مناسب برای صفحات؛ نقص در راهنمایی و پشتیبانی و ...

نتیجه‌گیری: تعامل کاربران صفحه‌خوان بسیار پیچیده‌تر از تعامل کاربران بینا است. زیرا کاربران نابینا به بار حافظه کوتاه‌مدت خود و زمان خواندن طولانی‌تر نیاز دارند. از سوی دیگر طراحی رابط‌های کاربری سامانه‌ها در درجه اول برای تعامل بینایی طراحی شده است و بنابراین کاربران با آسیب بینایی برای پیمایش موردنظر با همان سهولت و کارایی مانند همتایان بینای خود، بیشتر تقلا می‌کنند. داده‌های حاصل از این مطالعه، سرنخ‌های ارزشمندی را در مورد چالش‌های کاربران با آسیب بینایی برای پیمایش سامانه‌های ایرانداک ارائه داد. این تحقیق می‌تواند تاثیر مهمی بر حل مشکلات کاربران نابینا در رابط‌های کاربری سامانه‌های ایرانداک داشته باشد، زیرا استراتژی‌ها و دستورالعمل‌هایی را برای توسعه طراحی‌های رابط کاربری سازگار با این نوع کاربران با سهولت استفاده، کارایی و رضایت بیشتر ارائه می‌دهد.

کلیدواژه‌ها: دسترس‌پذیری، کاربردپذیری، پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک)، تجربه کاربری، سامانه‌های اطلاعاتی، پایگاه‌های اطلاعاتی، ‌شاخص‌های استخراجی کنسرسیوم وب جهان‌گستر (WCAG)