بررسی دیدگاه دانشجویان کاربر سامانه ملی ثبت پایان‌نامه، رساله، و پیشنهاده در زمینه چگونگی اشاعه فراداده‌ها، داده‌ها، و متن آن‌ها

ده‌ها سال است که پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک) در کار گردآوری پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها است و چند سالی است که پیشنهاده‌های این مدارک را نیز گردآوری می‌کند. ولی در سال 1395 این کار با آیین‌نامه‌ای در شش فصل و 18 ماده پیشرفت بسیاری کرد. در این آیین‌نامه‌، برای نخستین بار سخن از پیشنهاده‌ها نیز به میان آمد. افزون بر ثبت مدارک، ایرانداک باید بخشی از اطلاعات آن‌ها را بی‌درنگ و تمام‌متن پیشنهاده‌ها و نیز پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها را هم پس از گذشت زمان‌هایی در وب و رایگان اشاعه دهد. در 31 مرداد 1396 نیز مجلس شورای اسلامی «قانون پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی» را تصویب کرد که تبصره نُه آن دربارة ثبتِ همه پایان‌نامه‌ها، رساله‌ها، و پیشنهاده‌های آن‌ها برای همه دانشگاه‌ها و مؤسسه‌های آموزش عالی، پژوهشی، و فناوری کشور در ایرانداک بود. بر پایه این پیشینه، کار ثبت و اشاعه اطلاعات پیشنهاده‌ها، پایان‌نامه‌ها،‌ و رساله‌ها در ایرانداک در سامانه ملی ثبت پیشنهاده،‌ پایان‌نامه،‌ و رساله و نیز پایگاه اطلاعات علمی ایران (گنج) گسترش یافت. با این همه، تاکنون دیدگاه بهره‌داران این سامانه‌ها بررسی نشده است. از این رو،‌ در این پژوهش، دیدگاه دانشجویانِ کاربرِ سامانه ملی ثبت پایان‌نامه، رساله، و پیشنهاده در زمینه چگونگی اشاعه فراداده‌ها، داده‌های گزیده و افزوده، چند برگ، و تمام‌متنِ پایان‌نامه‌ها، رساله‌ها،‌ و پیشنهاده‌ها بررسی و بر پایه آن، پیشنهادهایی برای بهبود سامانه‌ها و نیز سیاست‌ها داده شد. رویکرد این کار، کمی و روش آن پیمایش بود. شمار نمونه 449 تَن و شیوه نمونه‌گیری هم «نمونه‌گیری در دسترس‌» بود و پرسش‌نامة برخط برای گردآوری و نرم‌افزار «اس‌پی‌اس‌اس» برای واکاوی داده‌ها به کار رفتند. یافته‌های این پژوهش نشان داد که موافقت دانش‌آموختگان کارشناسی ارشد و دکتری با بسیاری از گزینه‌های پیشنهاد شده در پژوهش برای ثبت و اشاعه فراداده‌ها،‌ داده‌های گزیده و افزوده، چند برگ، و تمام‌متنِ پایان‌نامه‌ها، رساله‌ها، و پیشنهاده‌ها بیش از میانگین (3) بود. در میان کلیدی‌ترین گزینه‌ها می‌توان از موافقت آنان با دسترسی باز به فراداده‌های پیشنهاده‌ها و پایان‌نامه‌ها/ رساله‌ها به زبان انگلیسی و همچنین انتشار تمام‌متن آن‌ها در نهادهای جهانی نام برد. افزون بر این، بیش از نیمی از جامعه با دسترسی باز به تمام‌متن پیشنهاده‌ها و پایان‌نامه‌ها/ رساله‌ها در گنج، بی‌درنگ پس از ثبت آن‌ها در ایرانداک موافق بودند. نگارش و بارگذاری خلاصة همگان‌فهم در ایرانداک، بارگذاری فایل‌های دیداری‌شنیداری پیرامون پایان‌نامه/ رساله در ایرانداک، افزودن فراداده‌های تازه مانند شناسگر دیجیتال برای مدارک و دانشجویان، نشان دادن سازمان‌های متقاضی پژوهش، و امکان بازخورد و تکمیل اطلاعات از دیگر گزینه‌هایی بودند که پاسخ‌گویان با آن‌ها موافقت داشتند. در برابر، تنها کمتر از نیمی از آنان با بارگذاری (آپلود) داده‌های دیجیتال پژوهش و کدهای رایانه‌ای پایان‌نامه‌ها/ رساله‌ها موافق بودند.