واکاوی مولفه‌های مورد نیاز، دشواری‌ها و چالش‌های ایرانداک در بهبود و گسترش فعالیت کتابخانه‌های موسسه‌های زیر پوشش وزارت عتف

پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک) همچون برخی سازمان‌های بین‌المللی، فعالیت‌هایی در زمینه بهبود و گسترش کتابخانه‌های دانشگاهی و پژوهشی انجام می‌دهد. مدیریت، پشتیبانی و هدایت همکاری بین کتابخانه‌ای، تسهیل دسترسی به منابع اطلاعاتی (پایان‌نامه‌ها)، و طراحی سامانه‌های اطلاعاتی گوناگون برای پشتیبانی از خدمات و فعالیت‌های این کتابخانه‌ها از جمله مهم‌ترین اقدام‌های ایرانداک محسوب می‌شود. با این‌حال، نگاهی به پژوهش‌های داخلی و استفاده از تجربه‌های بین‌المللی می‌تواند مهمترین دغدغه‌ها و مسائلی که این کتابخانه‌ها با آن‌ها روبرو هستند را به نمایش گذاشته و زمینه حرکت ایرانداک در راستای این امور را توجیه نماید. پژوهش حاضر با هدف شناسایی و استخراج مؤلفه‌های مورد نیاز، چالش‌ها و دشواری‌های پیشِ روی ایرانداک برای بهبود و گسترش فعالیت کتابخانه‌های موسسه‌های زیر پوشش وزارت علوم، تحقیقات و فناوری (عتف) و همچنین، راهکارهای غلبه بر این چالش‌ها و دشواری‌ها انجام شد. ترسیم مدل مفهومی نقش ایرانداک در بهبود و گسترش فعالیت این کتابخانه‌ها نیز جزو اهداف پژوهش حاضر بود. از این‌رو، با بررسی پژوهش‌های داخلی، مهمترین دغدغه‌ها و مسائلی که کتابخانه‌های دانشگاهی و پژوهشی در ایران با آن‌ها روبرو هستند شناسایی شد. همچنین با بررسی پژوهش‌های خارجی، تشکیل شبکه کتابخانه‌های دانشگاهی و پژوهشی به‌عنوان مهم‌ترین راهکار برای بهبود و گسترش فعالیت این کتابخانه‌ها در فعالیت‌های ملی و بین‌المللی به‌دست آمد. از سوی دیگر، اسناد کمیسیون نظام اطلاع‌رسانی علم و فناوری نیز مورد بررسی قرار گرفت تا تجربه‌های ملی این کمیسیون مورد توجه قرار گیرد. نتایج بدست آمده از پژوهش‌های داخلی و خارجی، همراه با بررسی اسناد کمیسیون برای انجام گفتگو با مدیران و صاحب‌نظران در چهار گروه استفاده شد. گروه‌های چهارگانه پژوهش دربرگیرنده 13 نفر از مدیران کتابخانه دانشگاهی و پژوهشی (در استان تهران)، 4 نفر از مدیران سطوح میانی و بالای ایرانداک (در ارتباط با کتابخانه‌ها)، 2 نفر از معاونان وزارت علوم‌، تحقیقات و فناوری (عتف) و 4 نفر از افراد تاثیرگذار در حوزه نظام ملی اطلاع‌رسانی دانشگاهی بود. بنابراین، پژوهش حاضر از نوع کیفی و با رویکرد تحلیل محتوا انجام شد. در بخش تحلیل محتوا، دیدگاه مدیران در گروه‌های چهارگانه همراه با 48 صورتجلسه کمیسیون نظام اطلاع‌رسانی علم و فناوری بررسی شد. اعتبار یافته‌های پژوهش با استفاده از بازبینی جزئی و کلی مقوله‌ها و کدها، و روش بررسی اعضا تقویت شد. نتایج به‌دست آمده از تحلیل محتوای گفتگو‌ها در چهار بخش ضرورتِ پذیرش نقش‌ها از سوی ایرانداک؛ چالش‌ها و دشواری‌های درون‌سازمانی و برون‌سازمانی ایرانداک برای پذیرش نقش، راهکارهای پیشِ روی ایرانداک برای پذیرش نقش، و زیرساخت‌های حاکمیتی اجرای نقش از سوی ایرانداک استفاده شد. نتایج پژوهش حاضر نشان داد احیا، تثبیت و تقویت جایگاه کمیسیون نظام اطلاع‌رسانی علم و فناوری؛ تقویت وظایف حاکمیتی ایرانداک در وزارت عتف (در ارتباط با کتابخانه‌ها)؛ تشکیل مجمع و یا شبکه کتابخانه‌های دانشگاهی و پژوهشی؛ گسترش و بهبود ارتباط ایرانداک با کتابخانه‌های دانشگاهی و پژوهشی؛ تدوین نگاشت نهادی میان سازمان‌های همکار در حوزه کتابخانه‌ها، اطلاعات و منابع اطلاعاتی؛ روزآمدی سیاست‌‌ها و اساس‌نامه ایرانداک در ارتباط با کتابخانه‌ها؛ استفاده از ظرفیت‌ها و رویکردهای انجمن‌های علمی؛ تکمیل آمار و اطلاعات کتابخانه‌ها؛ تدوین و توسعه استاندارد کتابخانه‌های دانشگاهی و پژوهشی؛ پایش، نظارت و ارزیابی فعالیت کتابخانه‌های دانشگاهی و پژوهشی؛ تدوین نظام جامع نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای؛ توسعه حرفه‌ای مستمر حرفه‌مندان؛ و آینده‌‌پژوهی و آینده‌نگری کتابخانه‌های دانشگاهی و پژوهشی جزو مهم‌ترین راهکارهای عملیاتی و اجرایی برای بهبود و گسترش فعالیت کتابخانه‌های زیر پوشش وزارت عتف هستند. همچنین، مدل مفهومی نقش ایرانداک در بهبود و گسترش فعالیت این کتابخانه‌ها نیز ترسیم شد.