رشد سریع تکنولوژیهای هوش مصنوعی، امکان جمعآوری و تحلیل دادههای شخصی در مقیاسی بیسابقه فراهم شده است. این امر، در کنار فرصتهای علمی و اقتصادی، چالشهای جدیدی را برای حفظ حریم خصوصی ایجاد کرده است. بهکارگیری کاربردهایی مانند شناسایی چهره، تحلیل احساسات یا پیشبینی رفتار، میتواند مرزهای سنتی حریم خصوصی را جابهجا کند و خطرات نقض اعتماد عمومی، تبعیض الگوریتمی و نظارت مفرط را افزایش دهد.
حریم خصوصی دارای چندین جنبه شناخته شده است، به عنوان مثال، حق برخورداری از تنهایی ، حریم خصوصی اطلاعاتی ، حریم خصوصی به عنوان جنبهای از شخصیت، کنترل بر اطلاعات درباره خود ، و حق رازداری (Bennett and Raab 2006). مطالعات حریم خصوصی بهطور تاریخی عموما متمرکز بر نظارت دولتی توسط سرویسهای مخفی تمرکز داشته است، اما امروزه با رشد و توسعه روزافزون ICTها و سیستمهای هوش مصنوعی، این نظارت هم از نظر عاملیت گسترش یافته است و هم از نظر سرعت و دقت آن؛ از این رو، عوامل متعدد دولتی و کسبوکارها و حتی افرادِ با کمک این تکنولوژیها میتوانند بسیار از دادههای شهروندان یا سازمانها را با سرعت و دقت زیاد استخراج، گردآوری و پردازش کنند، و هویت، ویژگیهای شخصیتی، و الگوهای رفتاری را شناسایی و مدیریت نمایند. سرعت تحولات فناورانه بهطور عام و هوش مصنوعی بهطور خاص در حالی ابعاد مختلف زندگی را تحت تأثیر قرار میدهد که وضع قوانین و مقررات برای جلوگیری از پیامدهای منفی آنها به آرامی و به تدریج توسعه مییابد.
این سیستمها اغلب حقایقی را درباره ما آشکار میکنند که خودمان تمایل به پنهان کردن آنها داریم یا از آنها آگاه نیستیم: آنها بیشتر از آنچه که خودمان درباره خودمان میدانیم، درباره ما میدانند. حتی مشاهده رفتارهای آنلاین نیز امکان بینشهایی درباره حالات ذهنی (Burr and Christianini 2019) و دستکاری یا مدیریت ما را فراهم میکند. این مسئله باعث درخواستهایی برای حفاظت از «دادههای مشتقشده[1]» میشود.
این پژوهش به معرفی مفهوم حریم خصوصی و مفاهیم مرتبط با آن میپردازد و سپس، شرایط و عوامل تهدید حریم خصوصی از طریق توسعه و استقرار سیستمهای هوش مصنوعی را بررسی میکند. در ادامه، ابعاد اخلاقی نقضِ حریم خصوصی و الزامات رعایت آن تجزیهوتحلیل میشود. در همین راستا، مرزهای اخلاقی بین منافع عمومی و حقوق فردی، نقش شفافیت، امکان کنترل کاربران بر دادههای شخصی، و الزامات مسئولیتپذیری طراحان و سازمانها در توسعه و استقرار سیستمهای هوش مصنوعی بررسی میشود.
هدف این پژوهش ابتدا تحلیل ابعاد اخلاقی چالشهای حریم خصوصی در توسعه و استقرار سیستمهای هوش مصنوعی، و در نهایت تهیه و پیشنهاد یک چارچوب جامع اخلاقی برای حفاظت از دادهها، در طراحی، توسعه، آزمایش و استقرار سیستمهای هوش مصنوعی است تا هم منافع و حقوق بنیادین بشری حمایت شود و هم از پیامدهای روانی، اخلاقی و اجتماعی ناشی از نقضِ حریم خصوصی جلوگیری گردد. برای تحقق این هدف اسناد روزآمد بینالمللی نظیر GDPR، OECD Guidelines، UNESCO و موارد مشابه بررسی میشود.
برای دستیابی به این هدف، در چارچوب مطالعات کتابخانهای و بررسی منابع متنوع، منابع پژوهشی معتبر و اسناد بینالمللی مرتبط با حفاظت از دادهها و حفظ حریم خصوصی در توسعه و استقرار سیستمهای هوش مصنوعی گردآوری و بررسی میشود. سپس، ملاحظات و دستوالعملهای مرتبط، گردآوری و مبتنی بر روش پژوهشهای اِسنادی تجزیهوتحلیل میشود. در پایان، یک چارچوب جامع اخلاقی برای حفاظت از دادهها پیشنهاد و برخی راهکارهای فنی و سیاستی برای حفاظت از دادهها ارائه میگردد.
[1] derived data
ثقهالاسلامی، علیرضا. زودآِیند. بررسی ابعاد اخلاقی حریم خصوصی و حفاظت از دادههای شخصی در توسعه و استقرار سیستمهای هوش مصنوعی. تهران: پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران.
