به گزارش «روابط عمومی پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران» پنجمین نشست از سلسله نشست‌های اخلاق پژوهش در خدمت توسعه علم و فناوری با موضوع «بدترین و بهترین کاربست‌ها در اخلاق همترازخوانی: گزارشی تجربه‌‌محور» و با سخنرانی دکتر رضا رجبعلی بگلو، عضو هیئت علمی ایرانداک، سه‌شنبه هشتم خرداد ۱۴۰3 برگزار شد.

داوری پژوهش‌ها و بروندادهای آنها گونه‌ای رفتار علمی است که برای بررسی دقیق، عالمانه و منصفانه یک اثر یا فعالیت علمی یا پژوهشی اهمیت بسیار زیادی دارد. این فرایند ذهنی، دربرگیرنده تلاش برای بررسی اصالت، ارزش، اثرگذاری، نوآورانه‌ بودن و به‌ طور کلی اهمیت یک اثر یا فعالیت پژوهشی است. افزون بر این، این فعالیت علمی یکی از اجزای جدایی‌ناپذیر اخلاق نشر علمی نیز محسوب می‌شود و داوران و همترازخوانان همراه با کنشگران و دیگر اجزای یک زیست‌بوم علمی (برای نمونه، پدیدآوران، سردبیران و ویراستاران، مدیران داخلی و دیگر اجزا در مجله‌های علمی) از مهم‌ترین اجزای نشر علمی در نظر گرفته می‌شوند. با توجه به نقش نظام ارزیابی و همترازخوانی درکیفیت بروندادها و حیات علمی نظام‌های علمی و در نتیجه سلامت نشر علمی، توجه به اصول اخلاقی انتشار و رهنمودهای تهیه شده برای همترازخوانان اهمیت بسیار زیادی دارد. در این سخنرانی نخست به مهم‌ترین مولفه‌های اخلاق داوری در هشت بعد توجه و چند موقعیت فرضی برای نقض اخلاق ارائه شد. در بخش پایانی این سخنرانی نیز گزارشی کوتاه و تجربه‌محور از بدترین کاربست‌ها در اخلاق همترازخوانی در دو موقعیت واقعی به‌عنوان پدیدآور یک اثر (در یک جایزه علمی) و ناظر یک هیئت ارزیابی (کمیته علمی) ارائه شد. در این دو موقعیت واقعی و تجربه‌شده سخنران، آسیب‌ها و چالش‌هایی که به سبب رعایت نکردن اخلاق همترازخوانی به زیست‌بوم مدنظر در این موقعیت‌ها به خرده‌نظام علمی وارد شده بود مطرح شد. در تجربه نخست (پدیدآور یک اثر در یک جایزه شناخته‌شده) یک داور با تجربه انتقادهایی جدی به پدیدآور ارائه می‌کند که با فاش کردن جزئیات داوری و البته  بدون دریافت شواهدی علمی و پشتیبان نقض مسئولیت‌پذیری رخ می‌دهد و به‌ نوعی اعتبار جایزه به‌صورتی جدی زیر سوال می‌رود. در تجربه دوم (عضو هیئت داوری) یک داور انتقادهایی جدی اما بدون شواهد پشتیبان (نقض مسئولیت‌پذیری) به اثری وارد می‌کند و بر پایةه دیدگاه او، اثر به‌ صورت غیرمنصفانه رد شده و جایگاه علمی پدیدآور و آن اثر با انتقادهای جدی روبرو می‌شود (بیان غیرمنصفانه) و اعتبار هیئت‌ داوری (برای پدیدآور) به‌صورتی جدی زیر سوال می‌رود. بر پایه این دو تجربه و بر پایه نگاه سیستمی (از ماکروسیستم به میکروسیستم) می‌توان این‌گونه نتیجه گرفت که نگرش مطلوب حاکم بر ارتباط علمی و اخلاق پژوهش بر اخلاق همترازخوانی نیز حاکم است و نگرش زیست‌بومی میان کنشگران، اجزا و ابعاد اخلاق همترازخوانی به‌ طوری ‌ویژه جریان دارد و نقض اخلاق همترازخوانی در یک بعد یا مؤلفه الزاما به همان بعد یا مولفه محدود نخواهد شد و در نهایت کل زیست‌بوم متاثر این نقض‌های اخلاق قرار می‌گیرد.

گفتنی است سلسله نشست‌های اخلاق پژوهش در خدمت توسعه علم و فناوری با همکاری مرکز نشر دانشگاهی و پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران، با هدف گسترش و ترویج ارزش‌های اخلاقی در پژوهش‌های علمی و دانشگاهی برگزار می‌شود. این نشست‌ها برای دانشجویان، استادان، پژوهشگران و علاقمندان، به صورت آزاد و رایگان است.