توسعه پژوهش، فناوری و نوآوری به ندرت حاصل فعالیت فرد یا سازمان خاصی (به تنهایی) است و در اکثر موارد حاصل فعالیت شبکهای از اجزا و مستلزم روابط مناسب این اجزا است. کارایی و اثربخشی نظام پژوهش و فناوری در پیشبرد اهداف مربوطه در گرو رصد و ارزیابی وضعیت پیشرفت و میزان هزینهکرد در اهداف، شاخصها و اولویتهای علم و فناوری کشور در سطوح مختلف و ارائه بازخورهای به موقع به منظور جهتدهی به سیاستگذاریهای بعدی است. مطالعه نظام پژوهشی کشورهای پیشرو در حوزههای مختلف علم و فناوری نظیر آلمان، آمریکا و انگلیس نشان میدهد، اگرچه مدیریت پژوهش در این کشورها به صورت غیرمتمرکز است، عامل اصلی حفظ انسجام و یکپارچگی در جهتدهی کنشگران پژوهشی، استفاده از مکانیسمهای اثربخش رصد و ارزیابی است. از سوی دیگر، حفظ و استمرار کارکرد نقشه جامع علمی مستلزم پایش و کنترل پیشرفت اجرای نقشه در افق زمانی پیشبینی شده برای آن است و این پایش و مراقبت باید به گونهای باشد در صورت بروز هر گونه تغییرات اثرگذار در مفروضات و اوضاع محیطی، این تغییرات در کوتاهترین زمان شناسایی و آثار آن تحلیل شود و مراجع مربوط اقدامات اصلاحی مورد نیاز را به تصویب برسانند. همچنین در برنامه پنجم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشور، استقرار نظام یکپارچه پایش و ارزیابی علم و فناوری کشور تحت نظر شورای عالی علوم، تحقیقات و فناوری با هماهنگی مرکز آمار ایران جهت رصد وضعیت علمی کشور در مقیاس ملی، منطقهای و بینالمللی و تعیین میزان دستیابی به اهداف اسناد بالادستی مبتنی بر نظام فراگیر و پویای آمار ثبتی و ارائه گزارش سالانه به کمیسیون آموزش و تحقیقات مجلس شورای اسلامی تکلیف شده است .در این راستا وزارت علوم، تحقیقات و فناوری بر اساس ماموریتهای خود، ارزیابی علم و فناوری را در دستور کار دارد و وظیفه مستقیم سنجش و ارزیابی علم، فناوری و نوآوری در سطح ملی، برعهده آن وزارتخانه گذاشته شده است. همچنین در ماموریتها، اهداف و یا عملکردهای برخی نهادها و سازمانها (مانند شورای عالی انقلاب فرهنگی و مرکز آمار ایران) و همچنین برخی موسسات و مراکز تحت نظارت وزارت علوم، تحقیقات و فناوری (مانند پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران و مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور)، ارزیابی علم و فناوری و یا نوآوری دیده میشود. در این زمینه نیاز است سازمانی به طور مستقل با استفاده از شیوههای علمی، به ارزیابی و سنجش وضعیت شاخصهای علم و فناوری و اولویتهای علم و فناوری مندرج در نقشه جامع علمی کشور بپردازد و نتایج بررسی و تحلیلها را به منظور استفاده در تصمیمگیریها در اختیار تصمیمگیران ارشد و سیاستگذاران این حوزه قرار دهد. به استناد اساسنامه پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران، هدف این پژوهشگاه، انجام فعالیت تحقیقاتی در زمینه اطلاعرسانی و گردآوری و اشاعه اطلاعات مدارک علمی به منظور رفع نیازهای اطلاعاتی در این زمینه و تلاش برای ایجاد شبکه اطلاعات کشور است. همچنین این پژوهشگاه بر اساس مصوبه شورای عالی علوم، تحقیقات، و فناوری مجری ایجاد سامانه مدیریت اطلاعات تحقیقاتی کشور (سمات) نیز میباشد. با توجه به راهندازی سامانه سمات و بهرهبرداری از آن در حوزه پژوهش و گردآوری شاخصهای بخشی و ملی این حوزه که امکان تحلیل اطلاعات مربوط به نظام علم و فناوری کشور را میسر میسازد، میتوان از این بستر و زیرساخت بنیادی در رصد و ارزیابی وضعیت علم و فناوری کشور به ویژه در محورهای سیاستها، برنامهها و اسناد، شاخصها و اولویتها بهره برد. با توجه به طرح مساله و سوالات پیشروی نظام پژوهش و فناوری کشور، پیشنهاد طرح کلان رصد شاخصها و اولویتهای علم و فناوری کشور جهت بهینهسازی امکان استفاده از آن توسط سیاستگذاران، تحلیلگران، مدیران و جامعه علمی کشور، پشتیبانی از نظام اطلاعرسانی، بهروزرسانی و پایش علم و فناوری کشور و فراهمسازی بسترهای اجرای کامل نقشه جامع علمی کشور و توسعه آتی در حوزه علم و فناوری تدوین شده است. این طرح با تجمیع و یکپارچهسازی توانمندیها و پیشنهادات موجود در رابطه با رصد، مطالعه انتظارات و نیازمندیهای این حوزه تدوین شده است. هدف از انجام این پژوهش کاربردی، رصد وضعیت شاخصها و اولویتهای علم و فناوری تعیین شده در نقشه جامع علمی کشور در چارچوب سامانه ملی سمات و به صورت یکپارچه با سایر دادههای نظام علم و فناوری کشور است.
عباسی، محمد. 1393. پیشنهادیه انجام پروژه «طرح کلان رصد شاخصها و اولویتهای علم و فناوری در ایران». تهران: پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران.
