پژوهش به معنای کنکاش نظاممند برای یافتن پاسخ برای پرسشها و مشارکت در دانش به صورت مداوم در دستور کار بشر قرار داشته و موتور محرکه نوآوری نظاممند بوده است. همزمان با ورود به هزاره سوم اهمیت پژوهش بسیار بیشتر از پیش آشکار شده و به عنوان بخشی از رقابت کشورها و کسبوکارها برای دستیابی به موفقیت درآمده است. چنانچه بخواهیم اهمیت پژوهش را نشان دهیم باید اشاره کنیم که تمام دستاوردهای کنونی بشر و مسیر ترسیم شده برای آینده متحول، نتیجه تلاش پایانناپذیر جستوجوگرانه انسانهاست. از زمانهای قدیم، پژوهش به شکل انفرادی توسط دانشمندان انجام میشده و نتایج آن در اختیار جامعه قرار میگرفته است. به مرور زمان، پژوهش از امری انفرادی به تلاشی نظامیافته، جمعی، و جهانی تبدیل شده است. امروزه بیشترین و تاثیرگذارترین بخش پژوهش به عنوان یک عمل حرفهای، یک فرایند حساب شده و بخشی مهم از کارکردهای جامعه تبدیل شده است.
همزمان با نهادینهشدن پژوهش در جامعه، ساختارها و مقررات حاکم بر پژوهش نیز بلوغ بیشتری یافته و خود را با روند شتابان تغییرات این عرصه همگام کردهاند. اولین تغییر نهادی در عرصه پژوهش حرفهای را باید همزمان با تغییر ماموریت دانشگاههای نسل اول از آموزش به پژوهش در نسل دوم دانشگاهها در نظر گرفت. فعال شدن واحدهای تحقیق و توسعه در کنار صنایع، سازمانها، و رواج یافتن تامین مالی پژوهش از جمله سایر نشانههای نهادینه شدن پژوهش در جامعه به شمار میروند. روند بلوغِ نهادی پژوهش در کشورهای مختلف با آهنگ رشد متفاوتی حاصل شده است. در کنار نهادسازی برای پژوهش، تامین مالی پژوهش و چگونگی آن یکی دیگر از شاخصهای بلوغ پژوهش در نظر گرفته میشود.
تامین مالی پژوهش از سوی دولتها و همچنین بخش خصوصی در سطح جهانی به صورت مستمر در حال افزایش بوده است. امروزه به صورت متوسط نزدیک به 3 درصد تولید ناخالص داخلی در جهان برای پژوهش اختصاص مییابد. این به این معناست که در سال نزدیک به 3 هزار میلیارد دلار از سوی دولتها در تحقیق و توسعه هزینه میشود. در کنار هزینهکرد دولتی، هزینهکرد بخش خصوصی در تحقیق و توسعه نیز از یک سو قابل توجه، و از سوی دیگر با میزان موفقیت آنها در بازار رقابت تاثیرگذار است. به همین دلیل پشتیبانی از پژوهش به بخش مهمی از دستورکار دولتها و کسبوکارها درآمده است. راهاندازی و حمایت از مراکز پژوهشی یکی از راهکارهای جدی برای تسریع و تسهیل امر پژوهش بوده است.
پژوهشگاهها با ماموریت راهبریِ حرفهای و نظاممند پژوهش و ارتباطدهی آن با جامعه، صنعت، و دولت تشکیل میشوند. این ماموریت در قالب کارراهههای گوناگونی مانند پشتیبانی از نوآوری، ترویج و همگانیسازی علم، توسعه ارتباطات علمی، حل مسائل مبتلا به جامعه پیرامونی، مشارکت در توسعه دانش جهانی، تجاریسازی و ترجمان دانش و نظایر آن شکل عملیاتی به خود میگیرند. میزان دستیابی به این اهداف به فاکتورهای گوناگونی بستگی دارد که از جمله مهمترین آنها «حکمرانی پژوهش» است. حکمرانی پژوهش طیف گستردهای از وظیفهها در عرصه سیاستگذاری، برنامهریزی، ارزیابی، و بازنگری فرایندهای ذاتی و پشتیبانی پژوهش را در بر میگیرد.
پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک) یکی از افتخارات نظام علم و فناوری کشور تلاش کرده است که علاوه بر کارکرد پژوهشگاهی خود، در عرصه حکمرانی پژوهش کشور نیز به ایفای نقش بپردازد. مدیریت بخش مهمی از اطلاعات علم و فناوری کشور اعم از پایاننامه، رساله، مقاله، طرح پژوهشی، همایش، امانت بین کتابخانهای، ارزیابی کتابخانهها، طراحی و راهاندازی سامانهها، جستوجوی اطلاعات، خدمات مشاورهای و آموزش حرفهای به دانشگاهها و پژوهشگران سازمانهای مختلف، و دهها خدمت پرافتخار از جمله کارکردهای این نهاد بوده است که بدون وجود آنها مستندسازی علم و بروندادهای پژوهشی و حرکت در مسیر فناوری در کشور امکانپذیر نمیشد.
اکنون پژوهشگاه با کارکردی ویژه، پژوهش را با کاربست، و نظر را با عمل درآمیخته است. پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات (ایرانداک) با در اختیار داشتن اعضای هیات علمی خبره، کارشناسان توانمند و شبکه گسترده ملی به تلاش خود در زمینه علوم و فناوری اطلاعات برای مشارکت اثربخش در نظام علم و فناوری کشور ادامه میدهد. سامانههای ملی گنج، ثبت و ویرایش، نما، دانش ایران، همانندجویی و چندین سامانه دیگر از جمله دستاوردهایی است که در کنار فعالیتهای فشرده و کارساز ایرانداک برای تسهیل رشد و پیشرفت علمی کشور طراحی و راهاندازی شدهاند. ایرانداک همچنان به تلاش خود برای انجام بهینه ماموریت خود به شیوههای نوآورانه و اثربخش ادامه میدهد.
از همه همکاران خود در پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات (ایرانداک) قدردانی می کنم. مطمئن هستم که تلاش روزافزون آنها در کمک به رشد علم و فناوری کشور کارساز و اثرگذار است. از این فرصت استفاده کرده و هفته پژوهش را به همه پژوهشگران و جامعه علمی کشور تبریک میگویم و برای همه عزیزان آرزوی موفقیت روزافزون دارم.
با آرزوی توفیق الهی
محمد حسنزاده
