به گزارش لیزنا، اولین گفتگو با مدیران ایرانداک، گفتگو با دکتر محمد حسن زاده، رئیس ایرانداک بود که در سخن هفته اول بهمن ماه با عنوان «ایرانداک جایگاه ستادی کتابخانه‌های دانشگاهی» و دومین گفتگو با دکتر فریبرز درودی معاون اطلاعات علم و فناوری و دکتر بهروز رسولی عضو هیئت علمی و مدیر سامانه‌های ارزیابی و علم‌سنجی ایرانداک منتشر شد. همچنین قسمت سوم گفتگو با مدیران ایرانداک با دکتر نصرالله پاک‌نیت رئیس مرکز فناوری اطلاعات و امنیت فضای مجازی و دکتر بیرامی مدیر دفتر اشتراک منابع و مسئول سامانه آمار کتابخانه‌‌ها بود. قسمت چهارم این گفتگو با دکتر رضا رجبعلی بگلو، دانشیار پژوهشکده علوم اطلاعات، گروه پژوهشی علم‌سنجی و تحلیل اطلاعات است و نیز در ادامه نشستی با مدیران ایرانداک درباره سایر فعالیت‌های آن است.

در ادامه گفتگو را می‌خوانید:

عمرانی. دکتر بگلو بیاییم سراغ شما و فعالیت‌هایی که الان دارید.

دکتر رجبعلی بگلو. خواهش می‌کنم.

عمرانی. مخصوصاً قرار شد راه را از شما بپرسیم

دکتر رجبعلی بگلو. چشم به نام خدا سپاس از همکاران لیزنا خدا قوت به همه همکاران و بزرگواران حاضر در نشست. خدمتتان عرض کنم که چند موضوع مطرح شد که من می‌توانم توضیح بیشتری در مورد آن‌ها عرض کنم؛ از جمله مواردی که در حوزه کتابخانه دانشگاهی اشاره شد، مثل راه https://rah.irandoc.ac.ir/  یا احیاناً حتی بحث مربوط به شیوه‌نامه استنادی ایران https://imos.irandoc.ac.ir/  و به طور کلی کارهایی که در حوزه‌ ارتباط علمی به معنای عام آن در جامعه علمی می‌تواند مطرح بشود من یک توضیحاتی عرض می‌کنم و در مورد آزمایشگاهی که به تازگی تاسیس شده، حدود سه ماه است راه‌اندازی شده و فعالیت‌هایی که دارد انجام می‌دهد من توضیح خواهم داد.

عمرانی. اگر صلاح می‌دانید ابتدا از «راه» شروع بفرمائید.

دکتر رجبعلی بگلو. بله، حتما. در مورد راه دکتر حسن‌زاده فرمودند اینکه راهنمای نگارشی پایان نامه و رساله‌ها که یک نیاز اعلام شده و تقاضا از خود وزارت علوم بود و با پشتیبانی خود وزارت علوم پیش رفت، ما جلساتی هم برای ویرایش آن داشتیم با همکاران وزارت علوم، و قرار شد که به نوعی ویرایش انجام شود،‌که هم سامانه و هم راهنمای استفاده از آن ارائه شود که در آن یکدستی و یکسان سازی و استانداردسازی در نگارش پایان‌نامه رعایت شود و به دلایل مختلف از جمله مسائل بازیابی اطلاعات و همچنین استاندارد شدن نگارش دنبال شود که خدا را شکر تا اندازه‌ای پیش رفته است. قرار شده که بحث‌هایی از جمله بحث‌های استنادی که به شیوه‌نامه ایران هم ربط دارد و همچنین دیتاهای برگرفته از پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها هم در درون شیوه‌نامه اشاره شود ولی به‌دلیل اینکه هر کدام از این‌ها ابعاد مختلفی دارند هنوز آن شیوه‌نامه نهایی منتشر نشده، که تقریبا مراحل آخر خود را دارد طی می‌کند.

عمرانی. در مورد شیوه‌نامه ایران هم بیشتر بفرمائید.

دکتر رجبعلی بگلو. در مورد شیوه‌نامه ایران هم باید عرض کنم که این کار پیش‌تر انجام شده، حدود پانزده سال شاید از عمرش می‌گذرد، یک شیوه‌نامه‌ای که مقتضیات بسیاری از این شیوه‌نامه‌ها یا style sheet های بین‌المللی و جهانی در آن دیده و بررسی شده. یک شیوه‌نامه ایران را که توسط همکاران ما طراحی شده می‌توانید در سامانه‌ IMOS ملاحظه بفرمایید. می‌شود گفت این شیوه‌نامه، تلفیقی از برخی از شیوه‌نامه‌های مهم و شناخته شده است با تاکید بر شیوه‌نامه شیکاگو.

عمرانی. اشاره‌ای هم فرمودید به آزمایشگاهی که به تازگی راه‌اندازی شده، ‌اگر اشتباه نکنم مربوط به علم آزاد یا علم باز است.

دکتر رجبعلی بگلو. بله. بحث مربوط به داده‌ها است که من عرض می‌کنم. آزمایشگاهی که ما به تازگی راه‌اندازی کردیم با حضور برخی از همکاران، آزمایشگاه علم آزاد است که اگر چارچوب کلی خیلی از این فعالیت‌هایی که در ایرانداک در نظر داشته باشیم، در چارچوب دسترسی آزاد ببینیم؛ مثلا فرض بفرمایید دسترسی آزاد به پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها و یا احیاناً مجلات علمی همه در چتر بزرگی به اسم علم آزاد دیده می‌شوند. ابعاد علم آزاد خیلی وسیع است؛ دست کم به شش بخش مهم محدود می‌شود یا یک چتر بزرگی است که در آن چتر، شش کار عمده انجام می‌شود از جمله دسترسی آزاد به اطلاعات، منظور اطلاعات علمی‌ست،open source ها وopen course ها است، در واقع بحث مربوط به educational resource یا منابع آموزشی است. بحث مربوط به research data است، open review است و ابعاد مختلف مربوط به حوزه علم آزاد است. تاکید این آزمایشگاه بیشتر در حوزه‌ research data است.

عمرانی. اگر ممکن است یک مقدار این موضوع را بازتر کنید.

دکتر رجبعلی بگلو. بحث مربوط به دسترسی آزاد یکی از ابعاد مهم کار ما است. برای سنجش اینکه تا چه اندازه جامعه‌ علمی کشور از این منابع علمی استفاده می‌کنند و استفاده آن‌ها به شکل مناسب و اخلاقی اتفاق می‌افتد از طریق سامانه‌هایی مثل همانندجو بررسی و اعلام می‌شود. اینکه تا چه اندازه از منابع دیگر استفاده شده و این استفاده اخلاقی بوده و در چارچوب اخلاقی اتفاق افتاده؛ اما اینکه در لایه عمیق‌تری وارد شویم، شفافیت بالاتری برای این منابع اطلاعاتی اتفاق بیفتد، لازمه آن این است که حتما داده های گردآوری شده و تولید شده‌ این منابع اطلاعاتی هم در اختیار عموم قرار بگیرد، به چند دلیل یکی دست کم برای شفافیت و اعتمادپذیری بالاتر در جامعه‌ علمی است. دلیل دوم آن به نوعی reusability یا استفاده‌پذیری مجدد یا کاربرد دوباره از داده‌هاست. این بحث، بحث خیلی وسیعی است که بسیاری از ملاحظات اخلاقی در آن رعایت می‌شود؛ از جمله ملاحظات سیاست‌گذاری. تلاش ما بر این است که بتوانیم از چند زاویه این ملاحظات را در آن ببینیم، از جمله اینکه چطور ما کل زنجیره تامین منابع اطلاعاتی را برای پایان‌نامه‌ها در نظر گرفتیم از تولید، سازماندهی، دسترس‌پذیری، اشاعه، تحلیل و سایر مراحل آن، همین چرخه کمابیش برای دیتاها هم ممکن است به وجود بیاید. اینکه از کجا دیتا تولید شده، چگونه در واقع بازنمون می‌شود، چگونه تحلیل می‌شود، این داده‌ها به درد چه کسانی می‌خورد، چه سیاست گذاری می‌تواند برای آن اتفاق بیفتد و ابعاد دیگر. یعنی به طور کلی آن کل زنجیره‌ تامین داده‌های پژوهشی را باید به صورت ملی و سازمانی مورد توجه قرار دهیم.

عمرانی. در آزمایشگاه چه کارهایی در دست انجام است؟

دکتر رجبعلی بگلو. جزو کارهایی که ما دنبال آن هستیم و مقدمات آن را فراهم کردیم این است که ما بتوانیم یک رصدخانه‌ای تهیه بکنیم، رصدخانه‌ای برای داده‌های آزاد و علم آزاد کشور. اگر چتر علم آزاد را بزرگتر ببینیم رصدهایی برای علم آزاد و رصدخانه‌ای برای داده‌های آزاد. حالا من عمداً از واژه‌ آزاد استفاده می‌کنم به این دلیل که احساس می‌کنمopenness  به آزادی بیشتر نزدیک است تا باز بودن. خدمتتان عرض کنم که از این جهت ما می‌خواهیم  اول از همه سیاست گذاری، گردآوری، تأمین، سازماندهی، ذخیره‌سازی، اشاعه و دسترس‌پذیری کل داده‌های پژوهشی کل کشور در همه‌ ابعاد آن را در دو سطح سازمانی و ملی دنبال و تحلیل کنیم. در سطح ملی واقعاً هیچ سامانه‌ای نداریم یا یک واسپارگاه ملی برای داده‌های پژوهشی نداریم.

عمرانی. در سطح سازمانی چه؟ همین پایگاههای ایرانداک نمی‌توانند به واسپارگاه تبدیل شوند؟

دکتر رجبعلی بگلو. در سطح سازمانی نمونه‌هایی از پژوهش‌ها و کارهایی که در این زمینه انجام شده در ایران را یک مرور کرده‌ایم، و باید بگویم که در واقع به معنای دقیق آن، ما سامانه‌ سازمانی هم برای این موضوع نداریم. اینکه ما بتوانیم در این دو سطح وارد شویم، هم در سطح سازمانی، یعنی تسهیل کنیم repository یا واسپارگاه سازمانی داده‌های پژوهشی را، از ابعاد مختلف آن، از برنامه‌ریزی تا پیاده‌سازی و اجرا، یک قسمت آن است و البته بحث مربوط به سامانه ملی وجه دیگر آن. تجربه‌های موفق ملی و بین‌المللی فراوانی وجود دارد که عمدتاً در حوزه اتحادیه اروپا و کشورهای آمریکای شمالی دنبال می‌شود، هرچند نمونه‌های موفق جنوب شرق آسیا را هم ما داریم. بنابراین کاری که ما بیشتر در حوزه آزمایشگاه علم آزاد داریم انجام می‌دهیم، افزون بر اینکه می‌خواهیم در سطح ملی یک رصدخانه راه‌اندازی کنیم، دنبال این هستیم که به نوعی چارچوب پیاده‌سازی علم آزاد را دنبال کنیم.

عمرانی. در این داستان علم آزاد و repository بحث زیاد است و من فکر می‌کنم جای یک جلسه مستقل با دکتر دارد. واقعاً همین طور که فرمودید ما خلأ داریم در کشور نسبت به واسپارگاهها و مشکل اساسی‌مان هم سیاست‌گذاری آن است تا جایی که من خود تحقیق کردم تا اینکه بخواهیم بگوییم مسائل فنی آن است چون مسائل فنی آن تقریباً الان حل شده است و همه‌ امکانات هست. جدیداً هم که یک LLM هم می‌گذارند روی هر چیزی که می‌سازند که گفتگو هم بکنند ولی بحث سیاست‌گذاری علم آزاد الان خیلی مسئله است در کشور که تن بدهند به اینکه دیتا بیاید در این repository ها قرار بگیرد و این یکپارچگی ملی را ایجاد کند و من همین‌جا تقاضا می‌کنم که ما یک جلسه مستقلی راجع به داستان علم آزاد داشته باشیم.

رزمی. عذرخواهی می‌کنم دکتر بگلو یک طرحی شما دو سال گذشته انجام می‌دادید آن را لازم است بگویید؟

دکتر رجبعلی بگلو. اگر لازم است در مورد گزارش دانشگاه‌های کشور، هفت و پنج تا دانشگاه کشور را هم اگر لازم است من در مورد آن می‌توانم توضیح دهم.
رزمی. یک گزارشی را دکتر بگلو زحمت کشیدند در دو سال گذشته انجام دادند که درسال اول سیزده تا دانشگاه را ارزیابی کردند که بعداً شصت و دو تا اضافه شدند، هفتاد و پنج تا دانشگاه را ارزیابی کردند که با توجه به نقشی که ایرانداک دارد و ارزیابی که انجام دادند، جایگاه آن ها را مشخص می‌کند.
دکتر رجبعلی بگلو. اگر احیاناً لازم است در مورد آن موضوع هم عرض می‌کنم، فقط من یک قسمتی را فراموش کردم در بحث مربوط به علم آزاد عرض کنم اینکه واقعیت این بحث علم آزاد خیلی وسیع است برای خودم هم خیلی از ابعاد آن هنوز روشن نیست ولی یک قسمت مهم آن فرهنگسازی است؛ الان بحث مربوط به پایان‌نامه‌ها چرا سرنوشت آن به جایی رسیده که الان بیشتر مؤسسات آموزش عالی در این فضا قرار گرفتند که به عنوان یکی از ابعاد علمی کارشان واسپاری پایانامه‌ها را دنبال کنند، واسپاری انجام می‌شود، برای دیتاها هم همین چالش را ما داریم به شکل عمیق‌تر، حالا بعدها در مورد جزئیات صحبت خواهم کرد.

عمرانی. البته دکتر این چیزی که می‌فرمایید در همه کشورهای دنیا بوده و همه هم با قانون‌گذاری، با سیاست‌گذاری، با فشار آوردن مسئله توسط یک نهاد

دکتر رجبعلی بگلو. دقیقا.

عمرانی. یک نهاد مثل وزارت علوم حالا نوعاً در ایران وزارت علوم، توی انگلستان JISK این کار را کرده شاید در فرانسه CERN نمی‌دانم هرکدام یک مؤسسه‌ای برای این کار داشتند که خود اتحادیه اروپا، کمیسر علوم اتحادیه اروپا این سیاست را می‌گذارد و ابلاغ می‌کند. به نظر من فرهنگ‌سازی، وقتی کلمه فرهنگ را می‌گوییم یک مقداری تلطیف می‌شود قضیه، یادمان می‌رود که این فرهنگ‌سازی صرفاً با راه افتادن ما مثلاً کتابدارها، با کسانی که نمی‌شناسیم نیست برای همین من از واژه سیاست‌گذاری استفاده کردم، برای اینکه این فرهنگ‌سازی بسیاری جاها با سیاست‌گذاری دارد پیش می‌رود.

دکتر رجبعلی بگلو. دقیقا همینطور است.

عمرانی. برای علم باز هم که من گفتم مفصل صحبت کنیم همین بوده که ما در واقع بپردازیم به سیاست‌گذارانمان و اینکه چقدر گرایش دارند که این قضیه را به جایی برسانند، چقدر شناخت دارند نه این که گرایش دارند، چقدر شناخت دارند و باور دارند که این باید پوش بشود باید فشار داده بشود و سیاست‌گذاری می‌شود تا انجام شود.

دکتر رجبعلی بگلو. دکتر احتمالاً به دلیل اینکه خیلی زیاد بود ابعاد فعالیت ایرانداک، بحث مربوط به) BI هوش سازمانی( یا Business Inteligence را توضیح ندادند. خب BI در ایرانداک یک قسمتی از کاری است که دارد دنبال می‌شود اما اینکه دانشگاه‌ها یا موسسات آموزش عالی شناخته شده‌ای که با ایرانداک در تعامل هستند، یک سری داده‌هایی را تولید می‌کنند در اختیار ما قرار می‌دهند یا یک سری داده‌ها هستند که در مورد موسسات وجود دارد در سامانه‌های مختلف و ایراندک دارد آن داده ها را مدیریت می‌کند، نیاز به این است که ما گزارش‌های تحلیلی هم ارائه بدهیم. گزارش تحلیلی یعنی اینکه وضعیت آن‌ها، روند آن‌ها در پنج سال، ده سال، پانزده سال از نظر رتبه‌بندی‌ها، از نظر بحث‌های مربوط به داده‌های ثبتی، همانندجویی، پایان‌نامه‌ها و رساله‌های آن‌ها چگونه است.

ما یک کار پژوهشی انجام دادیم که دکتر حسن‌زاده مساعدت فرمودند، هفتاد و پنج مؤسسه‌ای که بیشترین تعامل را با ایرانداک داشتند شناسایی کردیم، در هفت دسته و هفت گروه که از ابعاد مختلف رتبه‌بندی، ثبت و دسته‌ آخر ساختار پایان‌نامه‌های آن‌ها تحلیل شدند و به آن‌ها گزارشی ارائه شد. تحلیل ساختاری آن‌ها هم بر پایه‌ راهنمای نگارش پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها بود که ما حدود هفت الی هشت هزار پایان‌نامه را بررسی کردیم که اتفاقاً همین داده‌ها برای کارهای مربوط به علم آزاد هم به دردمان خواهد خورد چون ما یک database کوچک از پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها در حوزه‌های موضوعی مختلف، مثلاً شاید حدود دویست رشته در هفتاد و پنج دانشگاه گردآوری کردیم و می‌توانیم همین را از جایگاه علم آزاد هم دنبال کنیم.

در این گزارش تلاش ما بر این بود که بتوانیم روندی از وضعیت این هفتاد و پنج مؤسسه که عمدتاً هم آموزش عالی هستند و یکی دو تا پژوهشگاه، ارائه بدهیم و به سیاست‌گذار ارائه کنیم که به عنوان یکی از گزارش‌های مبتنی بر شواهد که دکتر رسولی اشاره فرمودند، گزارش مبتنی بر شواهد یا evidence base policy making اتفاق بیفتد که بر پایه طرح دکتر نامداریان ما کار را پیش بردیم و آن گزارش در اختیار سیاست گذار قرار بگیرد که بداند وضعیت علمی کشور در کدام سمت و سو قرار دارد و این گزارش هم آماده است و می‌توانیم خلاصه‌ای از آن را هم حتی اگر لازم باشد در اختیار خبرگزاری‌ها قرار بدهیم، البته به صورت کلان آن.

رزمی. قبل از اینکه برویم به سمت پژوهش من فکر می‌کنم پایگاه گنج مغفول افتاد. چون یکی از پرکاربردترین یا پربیننده‌ترین پایگاه ما پایگاه گنج ما است که فکر می‌کنم یک توضیحی بدهیم که حیف است گنج از قلم بی‌افتد.

عمرانی. از قلم نیفتاده است سامانه‌های جدید بیشتر آمدند به هر حال صحبت همین سامانه‌های جدید بود. چون گنج دیگر گنج است.

رزمی. گنج به مرحله‌ای رسیده الان که از اطلاعات آن می‌شود برای اداره کشور استفاده کرد. من رفته بودم دانشگاه کرمانشاه و رازی دو سال بعد از زلزله‌کرمانشاه که ما همانجا جستجو کردیم دیدیم خیلی جالب است چهار تا پایان نامه راجع به زلزله کرمانشاه وجود دارد که این چهارتا سه تا مال دانشگاه صدا و سیما است یکی هم برای دانشگاه بجنورد است. بعد خود اعضای هیئت علمی متعجب بودند که مگر می‌شود. می‌شود دیگر کار نکردید چون دیتای ما دیتای گنج است. اگر می‌خواهید برای اداره کشور کمک بکنید باید اطلاعات شما داخل گنج قرار بگیرد. یعنی واقعاً گنج ارزشمند شده است. مثلاً چند سال پیش ما بحث اقتصاد مقاومتی را در مقطعی جستجو کردیم دیدیم این همه ما شعار داریم می‌دهیم، اقتصاد مقاومتی فقط یک رساله دکتری در کشور دارد کار می‌شود در آن مقطع. واقعاً الان آن مرحله را گذرانده که از آن فقط استفاده کتابخانه‌ای شود.

دکتر درودی. با سپاس فراوان و عرض ادب مجدد. همانطور که اشاره فرمودید یک پایگاه اطلاعاتی بسیار مهم و اساسی که در ایراندک در حال حاضر خدمات اطلاعاتی مفیدی را ارائه می‌دهد پایگاه اطلاعاتی گنج است. نام آن در واقع برازنده این پایگاه است که به مفهوم دقیق کلمه یک پایگاه مملو از گنج شامل منابع اطلاعات پژوهشی کشور می‌شود. این پایگاه در حال حاضر بیش از یک میلیون دیتای پارسا دارد، یک میلیون و یکصد و خرده‌ای هزار دیتای پارسا دارد و در حدود هفتصد هزار پیشنهاده را در بر می‌گیرد و بخش قابل توجهی از اطلاعات علمی کشور در حال حاضر در این پایگاه وجود دارد.

بر اساس مقررات وزارت علوم، تحقیقات و فناوری تمامی پایان‌نامه‌های تحصیلات تکمیلی که هجده ماه از زمان انتشار آن‌ها بگذرد و رساله‌های دکتری بعد از سی ماه قابلیت اشاعه و دسترسی آزاد در پایگاه اطلاعاتی گنج را دارند که روزانه چندین هزار کاربر به این پایگاه مراجعه می‌کنند و از اطلاعات علمی موجود بهره لازم را می‌گیرند. از منابع اطلاعاتی موجود در گنج که در حال حاضر استفاده می‌شود، (اگر که از لحاظ دوره‌ حقوق مالکیت معنوی بر مبنای قانون منعی وجود نداشته باشد) کاملاً به شکل آزاد و رایگان در دسترس است و می‌شود از آن بهره گرفت و استفاده کرد. پایگاه به گونه‌ پیشرو طراحی شده که امکان انواع جستجوها و متد بازیابی اطلاعات را پوشش می‌دهد. بر مبنای عنوان، نام نویسنده، موضوع، کلیدواژه‌های تخصصی امکان بازیابی اطلاعات را می‌دهد ضمن اینکه با فیلترگذاری‌ها امکان این وجود دارد که ما دسترسی به نام دانشگاه داشته باشیم، دسترسی به فیلدهای در واقع مکمل داشته باشیم، بتوانیم تشخیص بدهیم که چه تعداد مدرک وجود دارد در چه مقاطع تحصیلی وجود دارد، در کدام دانشگاه‌ها و حتی محققان برجسته را ما می‌توانیم در این پایگاه شناسایی کنیم و بر اساس آن میزان تولیدات علمی و شبکه همکاری را بیابیم.

همه این اطلاعات در پایگاه گنج موجود است و امکان دسترسی به آن برای محققان و پژوهشگران مهیا شده و در واقع می‌توانیم بگوییم پایگاه اصلی یا مرکز اصلی ارتباط ایرانداک با پژوهشگران برای بهره‌گیری از منابع اطلاعاتی پایگاه اطلاعاتی گنج است. ضمن اینکه باید این توضیح را هم اضافه کنم که از سالیان قبل به تعداد بسیار زیادی از منابع اطلاعاتی مثل طرح‌های پژوهشی، مقالات، کنفرانسها، سمینارها، این‌ها هم وارد پایگاه گنج شده و در واقع فقط گنج محصول و منحصر به پارساها نیست ولی بر مبنای سیاست‌گذاری آن تمرکز اصلی با توجه به مأموریتی که وزارت عتف برای ایرانداک قائل شده، تمرکز فعلا بر پایان‌نامه و رساله است که بزرگترین منبع اطلاعاتی پایان‌نامه‌ها و رساله‌های تحصیلات تکمیلی در کل کشور در حال حاضر همین پایگاه است که می‌تواند نیاز اطلاعاتی بسیار بالایی را برآورده کند و برای پژوهشگران یک مرجع شاخص و سودمند است.

عمرانی. جز گنج پایگاههای دیگری هم هست که هم در خدمت فهرست نویسان و نمایه‌سازان است و هم در ساختار پایگاه گنج از آنها استفاده می‌شود، و بخشی از فعالیت پژوهشی ایرانداک روی گسترش و بهینه‌سازی آنها است.

دکتر درودی. کاملا درست است، پایگاه دیگری که ما در حال حاضر در ایرانداک داریم و از آن استفاده می‌شود پایگاه اصطلاح نامه‌های علمی و فنی است. تعداد قابل ملاحظه‌ای از اصطلاح‌نامه‌ها چه اصطلاح‌نامه‌هایی که در ایرانداک تدوین شده و یا اصطلاح‌نامه‌هایی که ما به آنها دسترسی مستقیم داریم. مثلاً اصطلاح‌نامه‌ اصفا در کتابخانه‌ ملی که امکان دسترسی آن‌ها در ایرانداک فراهم شده و مجموعه‌ بسیار ارزشمندی از اصطلاح‌نامه‌ها برای بحث سازماندهی و پردازش اطلاعات است که یک مخزن ارزشمند محسوب می‌شود و در حال حاضر فعالیت‌های پژوهشی دارد روی این پایگاه انجام می‌شود. برای اینکه در همکرد این اصطلاح‌نامه‌ها و ارائه آن‌ها به شکل بهتری انجام بشود، یک بخشی هم به انجام رسیده و اصطلاح‌نامه‌ها به شکل کاملاً حرفه‌ای در اختیار کاربران و کتابداران و اطلاع‌رسانان است برای اینکه استفاده بهینه از این پایگاه کنند و یکی از پایگاه های بدون تردید ارزشمند ایرانداک است.

عمرانی. غیر از اصطلاح‌نامه‌ها، پایگاه‌های دیگری که به نوعی به گنج مربوط هستند و هم گنج و هم اصطلاح‌نامه‌ها از آنها تغذیه می‌کند هم دارید.

دکتر درودی. یک پایگاه دیگری که ما الان در واقع در ایرانداک داریم پایگاه واژه‌نامه‌ها است. می‌دانیم که ما به هر سرعتی که تلاش بکنیم اصطلاح‌نامه تولید بکنیم، سرعنوان موضوعی تولید بکنیم و ابزارهای استاندارد، سرعت تولید علم جلوتر است چون منابع اطلاعاتی به شکل تصاعدی در حال رشد هستند و نویسندگان، پژوهشگران، اطلاعات علمی تولید می‌کنند. بنابراین اصطلاح‌های جدید، مباحث جدید، موضوع‌های نو وارد سیستم‌های اطلاعاتی می‌شوند و معمولاً اصطلاح‌نامه‌ها و سرعنوان‌های موضوعی یک بازه دیرکرد زمانی برای تأمین اصطلاح‌های استاندارد دارند.

همکاران ما تلاش کردند تا آن کلیدواژه‌های مرتبط را از بین متون منابع اطلاعاتی معتبر استخراج کنند (که ضمن نمایه‌سازی هر روزه تعداد زیادی از این واژه‌ها داریم)، و علاوه بر آن اصطلاح‌نامه‌ها و ابزارهای استاندارد یک مخزن ارزشمند واژه‌نامه‌ای را تامین کنند برای هرچه در اصطلاح‌نامه وارد نشده است، و از منابع معتبر و توسط متخصصان و پژوهشگران دارای اعتبار این واژگان تولید شده، این‌ها را هم در چرخه قرار می‌دهند برای استفاده بهینه و این هم یکی از ابزارهای سودمندی است که برای پردازش اطلاعات مورد استفاده قرار می‌گیرد. و یک پایگاه دیگر ...

عمرانی. باز هم پایگاه دارید؟

دکتر درودی. بله. یک پایگاه دیگر پایگاه مستند نام‌های ایرانداک است. از آنجایی که اسامی معمولاً دارای اشتراک هستند مثلاً فامیل‌های متعددی ما داریم یا اسامی متعددی داریم که این‌ها پر بسامدند و تکرار می‌شوند، اینکه تعیین بشود که این نویسنده با چه مشخصاتی، با چه ویژگی‌هایی دارای تألیفات بوده و این استاندارد بشود و استفاده بشود، این هم یکی از کارهای ارزشمندی است که در ایرانداک انجام گرفته و بر این شیوه است که بر مبنای نام‌ها کدهای یونیک و منحصر به فردی طراحی بشود، به مؤلفان اختصاص داده بشود که آن‌ها به صورت پژوهشگران شناخته شده و دارای هویت منحصربه فرد از آن‌ها، از نام‌های آن‌ها استفاده بشود که در زمینه‌ بازیابی اطلاعات و دسترسی به منابع اطلاعاتی به میزان زیادی کمک می‌کند و یاری‌گر پژوهشگران است.

عمرانی. بسیار سپاسگزارم.

رزمی. یک اتفاق دیگر که در این دو سال اخیر افتاده در دسترس قرار گرفتن پایان نامه‌های ایرانیان خارج از کشور است. این کار خیلی ارزشمندی بود که در یکی دو سال گذشته انجام شده و در گنج الان در دسترس است.

عمرانی. صحبت کردید درمورد اصطلاح‌نامه‌ها راجع به اینکه از skosmos دارد استفاده می‌شود؟ آیا همه امکانات skosmos استفاده شده؟ مثلاً در skosmos اصفا در کتابخانه ملی URL ها فعال شده؟ آیا اینجا کار شده؟ یک سری سوال‌های اینگونه پیش می‌آید که شاید تخصصی‌تر باشد و بهتر باشد در جلسه مستقلی به آنها پرداخته شود.

دکتر حسن‌زاده. بله skosmos است، ضمناً مهم‌ترین کار ما، تبدیل اصطلاح‌نامه‌های ما به onthology است که الان در حال انجام است و تبدیل در واقع ادغام همه‌ اصطلاح‌نامه‌ها در یک سامانه است،

عمرانی. . metathesaurus

دکتر حسن‌زاده. بله. بعد تبدیل آن‌ها به onthology است که تقریباً می‌شود گفت که بخشی انجام شده و بخشی باید انجام بشود.

دکتر درودی. یکی از کارهای مهم دیگر راه‌اندازی سامانه پیکره‌ها در زبان فارسی است.

عمرانی. معادل انگلیسی پیکره،‌ همان Corpus است؟

دکتر درودی. دقیقا". پیکره‌ها کار بسیار ارزشمندی است که این روزها ایرنداک روی آن تمرکز دارد و کارهای متعددی انجام شده است، پیکره‌های مختلفی الان در حال حاضر تدوین شده همانطور که می‌دانید پیکره یک ابزار بسیار ارزشمند است برای اینکه ما بر مبنای آن یک ارتباط منطقی بین واژگان و حوزه‌های موضوعی برقرار بکنیم و خیلی از فعالیت‌هایی که امروز هوش مصنوعی دارد انجام می‌دهد، ابزارهایی مانندChatGPT  و ابزارهای وابسته کاملا مبتنی بر پیکره‌ها هستند چون ارتباطات و آن ربط میان واژگان به خوبی طراحی می‌شود و یک ساختار مدون از اصطلاح‌ها تشکیل می‌شود که بر اساس آن هم میزان بازیابی اطلاعات و هم پاسخگویی به پرسش‌ها و هم رفع نیاز اطلاعاتی پژوهشگران را در پی دارد. بنابراین کار پیکره به عنوان یکی از مأموریت‌های مهم پژوهشی پژوهشگاه در حال حاضر در حال پیگیری است و همکاران زبانشناس با تخصص زبانشناسی رایانشی روی این پیکره‌ها کار می‌کنند که در حال حاضر قابل دسترس است و پژوهشگران می‌توانند استفاده‌ی مطلوبی از این پیکره‌های زبانی داشته باشند.

عمرانی. خیلی ممنون دکتر، سوالات زیاد هستند بعداً ما باز مزاحمتان هستیم.

عمرانی. به هر حال می‌دانم ایرانداک در سالهای گذشته آن‌قدر کار کرده که حالا ما همین مصاحبه را هم باید درچند بخش منتشر کنیم.

دکتر حسن‌زاده. بله صحبت خیلی زیاد شد و برخی از صحبتها نیاز به تعمیق دارد.

عمرانی. من هم سوالات ریز و جزئی‌تر را نپرسیدم که جریان مصاحبه ابتدا با نگاهی کلی به ایرانداک جلو برود. جای کار هنوز خیلی زیاد دارد و خوانندگان ما باید اطلاع داشته باشند که در ایرانداک به چه چیزهایی در این دو سه سال توجه شده. ببینید خیلی ساده بگویم، برخی از کارها را ممکن است کسی که به کل مساله نگاه می‌کند بگوید، ولی نمی‌دانند که این چیزی که بوده، ‌در این سه سال دچار چه تحولاتی شده، چه جزئیاتی به آن اضافه شده و چه کاربردهای جدیدی می‌تواند از دل این بیرون بیاید. بنابراین لازم است که صحبت کرد و نوشت و منتشر کرد تا همه با آگاهی دقیقتری به موضوع نگاه و استفاده کنند.

دکتر رسولی. در مورد تحلیل استنادی هم قرار است اتفاقاتی بیفتد. در مورد تحلیل استنادی پایان‌نامه‌ها قرار است اتفاقات خوبی بیفتد. فازهای مطالعاتی انجام شده و امید بسیار داریم که تا یکی دو سال آینده تحلیل استنادی کتاب‌ها و پایان‌نامه‌ها به مجموعه اضافه شود.