لیزنا.  کمیته برنامه‌ریزی و گسترش علم اطلاعات و دانش‌شناسی وزارت علوم،‌ تحقیقات و فناوری، برای سومین بار در 20 سال گذشته،‌ اقدام به بازنگری در دروس این رشته کرده است. اقدامی که اگر دنبال کنید،‌ در هیچ رشته دانشگاهی دیگر با این فاصله نزدیک انجام نشده است. می توانیم بگوئیم،‌ یکی از اصلی‌ترین دلایل این مساله، حوزه علوم اطلاعات است که با تحولات بسیار در همین سال‌ها روبرو شده،‌ و این بازنگری‌ها بسیار لازم و مفید بوده و هست و نکته‌ بعدی هم هم‌جواری رشته ما با رشته‌هایی چون فناوری اطلاعات و مهندسی اطلاعات و مدیریت اطلاعات است که هر یکی سهمی در دنیای اطلاعات دارند، ‌و می‌توانند برخی از فرصتهای شغلی دانش‌آموختگان ما را نیز اشغال کنند و حتما نیاز است که دانشجویان ما ضمن حفظ هویت کتابدارانه خود و نگاه به کتابداری اجتماعی که در بخش کتابداری عمومی، کتابخانه‌های ‌کودک و نوجوان و کتابخانه‌های آموزشگاهی رشته ما نمود پیدا می‌کند، با فناوری‌های تازه بیشتر و بیشتر آشنا شوند که میدان کار و شغل را به فناوران صرف،‌ واگذار نکنند. آن هم در جامعه‌ای که همه مدیرانش به محض آمدن یک فناوری اطلاعاتی تازه،‌ بخش I اول Information را فراموش می‌کنند، ‌و فکر می‌کنند که با بخش T اول Technology به تنهایی می‌توانند با هزینه کمتری، مسایل اطلاعاتی حوزه ماموریت خود را حل کنند.

مشکل ما مدیریت‌های کوتاه مدت این مدیران است که هر دو سه روز یک بار تغییر می‌کنند، و تجربه‌ها را نیز با خود می‌برند و یاد کسی نمی‌ماند که T بدون I آب در هاون کوبیدن است و هزینه‌های بالای تغییرات فناوری که شگرد بچه‌های بخش T است. کسی از بازماندگان مدیران پیشین یادش نمانده که متخصصان T فقط می‌توانند بستر حرکت محتوا را آماده کنند،‌ ولی اینکه این محتوا کجا ساخته می‌شود، ‌و چه کسی باید آن را شناسایی کند و چگونه این اطلاعات شناسایی شده را به دست مشتاقان برساند، کار آن بخش I است که معمولا از چشم مدیران مخفی است.

در رابطه با تغییراتی که لازمه مهارت‌یابی دانشجویان حوزه علوم اطلاعات است و در بازنگری اخیر کمیته برنامه‌ریزی که با تلاشی چندین ماهه آماده شده با دکتر محمد حسن‌زاده، عضو کارگروه علوم انسانی و علوم اجتماعی وزارت عتف و رئیس  کمیته برنامه‌ریزی و گسترش علم اطلاعات و دانش‌شناسی مصاحبه‌ای انجام شده است که تقدیم همه خوانندگان لیزنا می‌شود.

لیزنا. دکتر بسیار سپاسگزار هستیم که وقت دادید که در مورد سرفصل‌های جدید با ما صحبت کنید و تلاش خود و همکاران در کمیته برنامه‌ریزی را با جزئیات بیشتری برایمان توضیح دهید. اگر صلاح می‌دانید مستقیم بروید سر اصل مطلب.

دکتر حسن‌زاده. کمیته برنامه‌ریزی و گسترش علم اطلاعات و دانش‌شناسی بعد از برگزاری 25 جلسه کاری فشرده با مشارکت اعضای شبکه نخبگانی از دانشگاه‌های مختلف کشور با میزبانی مجازی و پشتیبانی پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک) در نهایت سومین بازنگری سرفصل دورس مقطع کارشناسی علم اطلاعات و دانش‌شناسی را به پایان رساند. این سرفصل که حدود 60 درصد مورد بازنگری واقع شده است، بعد از طی مراحل اداری از سوی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری به دانشگاه‌ها برای اجرا ابلاغ می‌شود. در این بازنگری، توجه به نیازهای جدید بازار کار و ملزومات ادامه تحصیل در مقاطع بالاتر به صورت توامان مورد توجه قرار گرفته است.

 لیزنا: با سپاس،‌ اگر ممکن است درباره جزئیات سرفصل جدید نیز توضیح بفرمائید.

ح. در بازنگری جدید دوره کارشناسی، علاوه بر درس‌های عمومی که توسط وزارتخانه تعیین می‌شود، دروس پایه به میزان 38 واحد، دروس اختصاصی الزامی به میزان 43 واحد، دروس اختصاصی اختیاری به میزان بیش از 22 واحد (که از بین آنها 10 واحد انتخاب می‌شود) در نظر گرفته شده است. در کنار درس‌های پایه و اختصاصی، 15 واحد درس مهارتی و اشتغال در نظر گرفته شده است که طبق مصوبه شورای عالی برنامه‌ریزی وزارت علوم، درس‌های کاربینی، کارآموزی، کارآفرینی، و مهارت‌های نرم شغلی تعیین شده است.

لیزنا. جای تقدیر دارد که به مساله بازار کار و مهارت‌یابی دانش‌جویان اهمیت داده شده،‌ لیکن چگونه بازار کار را برای این مساله سنجیده‌اید؟

ح. این بازنگری توسط کمیته که از پنج عضو تشکیل شده است با همکاری شبکه نخبگانی که 11 نفر از اساتید برجسته دانشگاه‌های مختلف هستند، تدوین شده است. برای تدوین سرفصل‌ها، هرکدام از اعضای شبکه نخبگانی از دیدگاه و مشورت صاحبنظران رشته و رشته‌های دیگر بهره جسته‌اند. در یکی از جلسات نیز از کارفرمایان عمده برای اعلام نظر و انتظارات خود از سرفصل ها و مهارت‌های دانش‌آموختگان دعوت به عمل آمده و دیدگاه‌های آنها شنیده و به بحث و بررسی گذاشته شد.

لیزنا. اگر ممکن است در مورد مهارت‌هایی که در سرفصل‌ها گنجانده شده،‌ بیشتر توضیح دهید.

  ح. در بازنگری درس‌ها توجه به چهار مولفه اصلی "بینش تخصصی"، "دانش"، "مهارت"، و "اشتغال پذیری" مورد توجه جدی اعضای شبکه مورد تاکید بوده است. در یک مرور اجمالی، می توان گفت که بیشترین تمرکز بر دروس مهارتی، سپس، دروس دانشی، و در نهایت دروس اشتغال‌پذیری و دروس بینش تخصصی بوده است که به نظر می‌رسد ترکیب مناسبی است. شایان ذکر است که این تفکیک بر اساس غلبه هر نگاه در هرکدام از درس‌ها انجام شده است، در همه درس‌ها کمابیش به هر چهار مقوله به صورت متوازن توجه شده است.

لیزنا. خواهش می‌کنم در مورد دروسی که بر پایه این چهار مؤلفه در سردرس گذاشته شده بیشتر توضیح بفرمائید.

ح. دروس مرتبط با بینش تخصصی عبارتند از: مبانی اخلاق اطلاعات، تاریخ علم، مبانی اقتصاد اطلاعات، اطلاعات و توسعه پایدار، مفاهیم و نظریه‌ها در حوزه اطلاعات و دانش، آینده‌پژوهی در حوزه اطلاعات و دانش

دروس مرتبط با دانش تخصصی عبارتند از: دروس پایه: مقدمه‌ای بر علم اطلاعات و دانش‌شناسی، روش پژوهش مقدماتی، فناوری‌های وب، کلیات علم‌سنجی، مبانی علم داده مبانی نرم‌افزار و برنامه‌های کاربردی، مبانی مدیریت دانش، مبانی شبکه و سخت افزار، مبانی آرشیو، دروس تخصصی الزامی: مبانی رفتار اطلاعاتی، مبانی معماری اطلاعات، مرجع‌شناسی عمومی و تخصصی، تعامل انسان و رایانه، مبانی داده‌کاوی، مدیریت کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی، منابع و خدمات اطلاعاتی برای کودکان و نوجوانان و دروس تخصصی اختیاری: مدیریت نشر الکترونیکی، تاریخ ادبیات جهان، جریان اطلاعات در سازمان‌ها،

دروس مرتبط با مهارت تخصصی عبارتند از: دروس پایه: متون تخصصی انگلیسی 1، متون تخصصی انگلیسی 2، متون تخصصی انگلیسی 3، فراهم‌آوری و توسعه منابع اطلاعاتی، نگارش و ویراستاری علمی، مهارت‌های ارتباطی، زبان برنامه‌نویسی 1، زبان برنامه‌نویسی 2،  دروس تخصصی الزامی: بازاریابی منابع و خدمات اطلاعاتی و برندسازی، مصورسازی داده، نمایه‌سازی و چکیده‌نویسی، نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای، نمایه‌های تخصصی الکترونیکی، سازماندهی اطلاعات 1، سازماندهی اطلاعات 2، سازماندهی اطلاعات 3، طراحی و مدیریت کتابخانه‌های دیجیتالی، مدیریت و طراحی وبگاه، سواد اطلاعاتی، مدیریت و طراحی پایگاه داده، تولید محتوای الکترونیکی، ارزشیابی اطلاعات، طراحی تجربه کاربری، کاربرد هوش مصنوعی در علم اطلاعات و دانش‌شناسی و دروس تخصصی اختیاری: مدیریت استناد و رویت‌پذیری، مطالعات خواندن، سواد رسانه‌ای،

دروس مرتبط با اشتغال‌پذیری عبارتند از: کاربینی، کارآموزی، کارورزی، مهارت‌های نرم شغلی، کارآفرینی.

لیزنا. در این بازنگری نگاه گروه و برخورد اعضا با امکانات نوین حوزه علوم اطلاعات چگونه بود؟ روند بازنگری چگونه بوده است؟

ح. بازنگری در سه سطح، حذف درس، اضافه کردن درس جدید، و بازنگری و روزآمدسازی درس انجام شده است. درس‌های جدید اضافه شده به مجموعه دروس بیشتر با فناوری‌های نوظهور مانند هوش مصنوعی، تولید محتوا، فناوری اطلاعات و رایانه بوده است. به صورت کلی، در بازنگری دوره کارشناسی به دنبال تقویت توانمندی‌های مهارتی و دانشی دانش آموختگان بوده‌ایم. در کنار آن ایجاد بینش و چشم انداز موثر نیز مورد توجه جدی بوده است. چنانچه این درس‌ها به خوبی و با کیفیت ارائه و تدریس شود، با این بازنگری که در ادامه دو بازنگری قبلی انجام شده است، دانش آموختگان کارشناسی علم اطلاعات و دانش‌شناسی در عرصه‌های مختلف قادر به احراز شغل خواهند شد.

لیزنا. در ارتباطی که با سازمانهای متولی داشتید، با تاکید بر این مهارتها که در سردرسها گنجانده شده، صحبتی هم در مورد استخدام دانش‌آموختگان جدید شده است؟

ح. البته باید وجود این توانمندی‌ها در دانش‌آموختگان رشته از سوی نهادهای متولی، مجامع حرفه‌ای و دست‌اندرکاران رشته تبلیغ و اطلاع‌رسانی شود. واقعیت این است که خیلی‌ها دانش‌آموختگان ما را به این توانمندی‌ها کمتر می‌شناسند. از چندین سال قبل ارتباط حسنه‌ای با سازمان امور اداری و استخدامی کشور برای توجه بیش از پیش به رشته علم اطلاعات و دانش‌شناسی در شرح مشاغل عمومی دستگاه‌های اجرایی برقرار و اقدامات موثری انجام گرفته و این اقدامات همچنان ادامه خواهد داشت.

لیزنا. یکی از اساسی‌ترین مشکلات موجود کیفیت تدریس است. هنوز گروه‌هایی در برخی دانشگاه‌های دور افتاده و کوچک داریم که یک و حد‌اکثر دو مدرس کلیه دروس را تدریس می‌کنند، حال آنکه برخی از درس‌هایی را که نام بردید، استاد متخصص خود را می‌طلبد. در مورد کیفیت تدریس چه خواهید کرد؟

ح. اقدام بسیار مهمی که به عنوان حلقه مفقوده فرایند اثرگذاری بازنگری‌ها در نظر گرفته می‌شود، کیفیت تدریس درس‌های جدید و بازنگری شده در گروه‌های آموزشی است. به صورت طبیعی، تحولات فناورانه در رشته علم اطلاعات و دانش‌شناسی بسیار بالاست. به همین دلیل، حفظ همگامی مدرسان و زیرساخت‌های گروه‌ها با تحولات نوین با دشواری روبرو می‌شود و لازم است که به صورت جدی مورد توجه قرار گیرد.

در این زمینه کمیته برنامه‌ریزی و گسترش با ایجاد کمیته فرعی آموزش و توانمندسازی به دنبال شناسایی زمینه‌های قابل ارتقاء در قالب برگزاری دوره‌های آموزشی و انتقال تجربیات و به‌روش‌های آموزشی در سطح کشور و بین‌المللی است. به زودی با تمرکز بر این مساله، دوره‌های دانش‌افزایی و انتقال تجربیات با محوریت تدریس درس‌های جدید برای مدرسان علم اطلاعات و دانش‌شناسی کشور در دستور کار قرار خواهد گرفت.

لیزنا. اگر ممکن است  اعضای کمیته و شبکه نخبگانی را معرفی فرمائید.

ح.  جا دارد از دانشگاه فردوسی مشهد به عنوان دانشگاه محور، دانشگاه‌های علامه طباطبایی، تبریز، شاهد و اصفهان به عنوان دانشگاه‌های معین در این بازنگری و همه اعضای شبکه نخبگانی و اعضای کمیته برنامه‌ریزی و گسترش و صاحب‌نظرانی که مورد مراجعه عزیزان قرار گرفتند، قدردانی کنم. در پایان از همه عزیزانی که در گروه‌های بحث، شبکه‌های مجازی، و نشست‌های حضوری با ارائه پیشنهاد خود به ارتقای کیفیت بازنگری کمک کردند سپاسگزاری می‌کنم.