به گزارش ایسنا، چند سالی است که دسترسی به منابع علمی پایگاه های معتبر استنادی همانند Science Direct، Wiley، IOP publishing و ACS publications و RSC publishing برای دانشجویان و اعضای هیات علمی دانشگاه‌ها محدود و مسدود شده است. این پایگاه‌های استنادی، هر از گاهی روی خوش به دانشگاهیان نشان می‌دهند و درهای علمی را به روی دانشجویان و اعضای هیات علمی ایرانی باز می کند؛ اما این بازگشایی موقت است و دوباره مسدود می‌شود و درحال حاضر نیز هنگامی که دانشجویان و اعضای هیات علمی وارد این سایت‌ها می‌شوند با محدودیت دسترسی به منابع علمی مواجه هستند، اگر خوش شانس باشند، می‌توانند چکیده‌ای از مطالب را بخوانند؛ در غیر این‌صورت این پایگاه‌های علمی کاملا از دسترس آنان خارج می‌شود. این سر ناسازگاری پایگاه‌های استنادی با ایرانیان ماجرای طولانی دارد که به ۱۷ سال پیش باز می‌گردد.

ماجرا از این قرار است؛ دانشگاه‌های ایران سال هاست که بدهی پایگاه‌های معتبر علمی را پرداخت نکرده‌اند و حالا نتیجه این انباشت بدهکاری محدودیت دسترسی به منابع علمی است، البته دانشگاهیان قصد پرداخت بدهی را داشتند؛ اما نوسانات ارزی آنان را از پرداخت ناتوان کرده و بدهی‌ها روی بدهی جمع شده است و این انباشت بدهی تبدیل به یک بدهی خیلی زیادی شد که برای پرداخت بودجه کافی نیز وجود نداشت. از همین رو؛ وزیر علوم، تحقیقات و فناوری با رایزنی‌هایی که با دولت سیزدهم انجام داد؛ گره گشایی از این مشکل را در دستان مقام معظم رهبری یافت. به همین منظور، رهبر انقلاب مجوز برداشت از صندوق توسعه ملی را دادند تا بدهی‌ها پرداخت شود.

*مجوز رهبر انقلاب برای برداشت از صندوق توسعه ملی

در همین ارتباط، محمد علی زلفی گل، وزیرعلوم تحقیقات و فناروی به ایسنا می‌گوید: سال گذشته با مجوزی که از مقام معظم رهبری برای برداشت از صندوق توسعه ملی دریافت کردیم، تمامی بدهی دانشگاه‌ها به پایگاه‌های اطلاعات علمی به پژوهشگاه ایرانداک داده شد تا پرداخت شود و در حال حاضر دیگر مشکلی وجود ندارد. تمام بدهی‌های سال گذشته دانشگاه ها به پایگاه‌های علمی در حال پرداخت است و امسال دانشگاه‌ها با توجه به بودجه‌ای که دارند حق اشتراک را خریداری کنند. به گفته وزیر علوم، تحقیقات و فناوری مشکلی نباید برای دسترسی دیگر وجود داشته باشد؛ اما با تمام این صحبت‌ها مشکلات هنوز پابرجاست و محدودیت وجود دارد.

*انتقال ارز مشکل دارد

با این وجود هنوز پایگاه‌های علمی به دانشگاه‌های ایران دسترسی به منابع علمی را نداده‌اند و در این باره مدیرکل سیاست و برنامه‌ریزی امور پژوهشی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در گفتگو با ایسنا می‌گوید: یک‌‌سال است که بودجه تامین شده است؛ اما در انتقال ارز با مشکلاتی رو به رو شده‌ایم، علی‌رغم تخصیص بودجه هنوز این بدهی پرداخت نشده است. طی ۱۰ سال بدهی‌های انباشته شده به بانک‌های اطلاعاتی پرداخت نشده است، بنابراین حق اشتراک برای دسترسی به بانک اطلاعاتی بین المللی وجود ندارد. یک‌سال است که بودجه تامین شده است؛ اما در انتقال ارز با مشکلاتی رو به رو شده‌ایم، علی‌رغم تخصیص بودجه هنوز این بدهی پرداخت نشده است.

نژاد ابراهیمی با بیان اینکه محدودیت دسترسی به بانک‌های اطلاعاتی به دلیل بدهی‌های انباشت شده است، می گوید: امیدواریم با همراهی بانک مرکزی و کسانی که در این امر می‌توانند کمک کنند، مشکل حل شود. رئیس موسسه ایرانداک یک‌سال است که پیگیر این موضوع است.

*دسترسی به منابع علمی به زودی باز می‌شود

برای گره‌گشایی از این موضوع به سراغ حسن زاده، رئیس پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران - ایرانداک می‌رویم که دبیر شورای تامین منابع علمی کشور هم هستند، و او درباره این موضوع به صورت مشروح صحبت می‌کند و در قالب درد و دل از ۱۸ ماه دوندگی و رایزنی با تمام طرف‌ها از سازمان مدیریت، خزانه، بانک مرکزی و البته ناشران بین المللی برای حل این مشکل می‌گوید.

رئیس پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران می‌گوید: دسترسی به پایگاه‌های اطلاعاتی علمی یکی از ضروریت‌های انجام کار علمی و دانشگاهی در دانشگاه‌های آموزش عالی است که شامل دو بخش می‌شود، بخش اول، منابع علمی داخلی است که کتابخانه‌های دانشگاه‌ها که منابع را خریداری می‌کنند و عمده منابع در قالب کتاب ها و بعضا منابع اطلاعاتی آنلاین داخلی است و برحسب آی‌دی یا آی‌پی به کاربران دسترسی می‌دهند.

بخش دیگر، پایگاه‌های ناشران بین المللی است که در خارج از کشور مستقر هستند و تامین منابع علمی خارج از کشور به صورت ایجاد دسترسی و خرید اشتراک صورت می‌گیرد. همیشه خرید این منابع اطلاعاتی به لحاظ  تامین مالی و انتقال پول با مشکلات رو به رو بوده است. در نتیجه این مشکلات، دانشگاه‌های ما به مدت ۱۷ سال قادر به پرداخت بدهی‌های مربوط به خرید اشتراک نبوده‌اند، در برخی موارد نیز خریدهای منفرد از سوی دانشگاه‌ها منجر به شکل‌گیری بدهی و نهایتا، محدودیت در دسترسی مضاعف منجر شده بود. نتیجه کلی این فرایند این بوده است که دسترسی دانشگاه‌ها به مدت بیش از ۵ سال به پایگاه‌های اطلاعاتی اشتراکی قطع شده بود. با توجه به نیاز شدید دانشگاه‌ها و پژوهشگران، نیاز است تامین منابع علمی کشور به صورت بسته یک‌پارچه باشد که به نفع کاربران و برنامه‌های اینده کشور شود.

وی با بیان اینکه ایرانداک میزبان دبیرخانه شورای تامین منابع علمی کشور است، ادامه می‌دهد: رئیس ایرانداک، رئیس دبیرخانه شورای تامین منابع علمی نیز است. این شورا در هماهنگی با اعضا که متشکل از دانشگاه‌ها است، برای اینکه چه منابعی خرید شود تشکیل شده است. این شورا نیازهای دانشگاه‌ها را احصاء می‌کند و بر حسب آنان با پایگاه‌های بین المللی رایزنی می‌کند تا بتواند برای خرید تخفیف بگیرد و این کار طبق روال انجام شده است.

او ادامه می‌دهد: تغییرات نرخ ارز که از ۱۷ سال پیش اتفاق افتاد دانشگاه‌ها از سهم خود برای تامین منابع علمی ناتوان ماندند. نوسانات و اختلاف قیمتی که میان پول ملی و ارز بین المللی ایجاد شد، دیگر دانشگاه‌ها نتوانستند بدهی‌های خود را بدهند. ناشران بین المللی به امید اینکه این مشکل حل می‌شود و دانشگاه‌ها به زودی بدهی‌های خود را پرداخت می‌کنند، سال‌ها به دانشگاه‌های ایران دسترسی به منابع علمی را دادند تا فرصت به دانشگاه‌ها برای پرداخت بدهی بدهند. اما در نهایت ناشران به این نتیجه رسیدند که میزان بدهی بسیار افزایش یافته است، بنابراین در ابتدا دسترسی را محدود و بعد مسدود کردند. بنده دوسال است که در ایرانداک مسئول هستم و از دوسال پیش با این مشکل مواجه شدم. در کنار ماموریت‌های بسیاری که ایرانداک داشت این ماموریت مهم هم اضافه شد تا حل مسئله مربوط پایگاه‌ها در اولویت قرار گیرد.

واقعیت این بود بدهی مربوط به سال‌های گذشته بود، و بنابراین، دانشگاه‌ها پولی برای پرداخت نداشتند. با وزارت‌خانه گفتگو کردیم و به این نتیجه رسیدیم از دولت کمک بگیرم. وزیر محترم علوم و معاون محترم پژوهشی ایشان بسیار تلاش کردند این موضوع را از طریق دولت و با استفاده از منابع ویژه حل کنند و این پیگیری‌ها با دریافت مجوز رهبری از طریق برداشت از صندوق توسعه ملی انجام شد.

*تخفیف ۷۰ درصدی از پایگاه‌های استنادی بین‌المللی

حسن‌زاده ادامه می دهد: پس از اخذ پول، با ناشران بین‌المللی وارد گفتگو شدیم و توانستیم تخفیف ویژه برای پول برای بدهی‌های قدیمی دریافت کنیم. این تخفیف حدود ۷۰ درصد بود و در نتیحه فضای مثبتی که با پایگاه‌های بین المللی ایجاد کردیم، دسترسی به منابع علمی در سال ۱۴۰۲ به صورت آزمایشی برای سه ماه باز شد. برای پرداخت بدهی مراحی باید طی می‌شد، پول باید از طریق سازمان مدیریت تخصیص و از طریق خزانه تحویل داده می‌شد و از طریق بانک مرکزی به صورت ارز تخصیص پیدا می‌کرد، سپس انتقال ارز صورت می‌گرفت. تمام این فرایند‌ها طی دوماه گذشته انجام شد و در حال حاضر بیش از ۵۰ درصد مبلغ پرداخت شده است و به زودی مابقی مبلغ پرداخت می‌شود. همچنین؛ به صورت همزمان درخواست بازکردن به صورت آزمایشی را درخواست کرده‌ایم و امیدواریم طی یک ماه آینده دسترسی آزمایشی سه ماهه نیز برقرار شود. پس از آن خرید جدید از پایگاه‌های علمی بین المللی در سال ۲۰۲۴ - ۲۰۲۵ انجام می‌شود. طی این ماه هم در تلاشیم تا پایگاه‌ها به صورت آزمایشی باز شود.

به هر روی؛ به گفته رئیس شورای تامین علمی به زودی پایگاه‌های علمی بین المللی دسترسی به منابع علمی را به روی دانشگاه‌های دولتی زیر نظر وزارت علوم، تحقیقات و فناوری باز خواهند کرد. اما در این گزارش؛ نکته‌ای وجود دارد این است که دانشگاه‌های زیر نظر وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، دانشگاه آزاد اسلامی و دیگر دانشگاه‌هایی که دولتی نیستند از این تسهیلات دسترسی بهره مند نخواهند شد. چون تلاشی برای بازگشایی از سوی وزارت بهداشت و دانشگاه آزاد اسلامی برای پرداخت بدهی و دریافت بودجه صورت نگرفته است.

*باید نهاد شورای تامین علمی وسیع شود

در همین ارتباط؛ رئیس ایرانداک می‌گوید: در خرید منابع علمی دو رویه وجود دارد به صورت متمرکز ایرانداک بودجه اختصاص یافته را در اختیار داشته باشد و منابع مورد نیاز دانشگاه‌ها را بر حسب نیاز و تنوع خرید کند و دانشگاه‌ها همانند سال‌های گذشته سهم خود را پرداخت کنند. همچنین می‌توان یک‌پارچه‌سازی انجام داد.

سالیانه به صورت سرجمع در ردیف بودجه، پولی در نظر گرفته شود و در اختیار شورای تامین منابع علمی قرار گیرد و این شورا بر حسب وضعیت هر دانشگاه بودجه خرید تخصیص دهد. حسب موضوعات و تنوع در نیازهای دانشگاه‌ها متفاوت است. سطح دوم نهادی است، انواع دانشگاه‌ها در کشور وجود دارد که زیر نظر وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و وزارت بهداشت، درمان و آموزش کشور هستند. همچنین دانشگاه‌های غیردولتی و آزاد نیز وجود دارند. باید طی تفاهم نامه‌ای همانند قبل، عضو شورای تامین منابع علمی شوند. تفاهم‌نامه‌ای نیز در این رابطه وجود دارد و اگر این تفاهم‌نامه تجدید شود، شورای تامین منابع علمی برای تمام دانشگاه‌ها سیاست‌گذاری و چانه زنی برای دسترسی به پایگاه‌های علمی را خواهد کرد. تجربه تلخ بدهی‌های گذشته که نزدیک به ۱۷ سال به طول انجامیده است نشان می‌دهد، خریدهای منفرد منجر به شکل دهی بدهی و محدودیت و حتی محرومیت نیز می‌شود. پس نیاز است تامین منابع علمی کشور به صورت بسته یک‌پارچه باشد که به نفع کاربران و برنامه‌های اینده کشور شود.

حسن‌زاده تاکید کرد: وزارت علوم کار دشوار و نشدنی را انجام داده است. چون این درخواست و پیگیری از طریق وزارت علوم، تحقیقات و فناوری بوده است؛ بنابراین، دسترسی دانشگاه‌های دولتی وزارت علوم به پایگاه‌های بین‌المللی باز خواهد شد. اما، آماده‌ایم که از ظرفیت‌های خود برای حل مشکل دانشگاه‌های دیگر هم استفاده کنیم تا بشود همه دانشگاه‌ها و پژوهشگران به منابع علمی دسترسی داشته باشند. راهکارهایی روشن و طرح‌هایی مشخص در این زمینه در ایرانداک طراحی شده است.

به هر روی؛ پایان ماجرای پرداخت بدهی به پایگاه‌های استنادی برای دانشگاه‌های دولتی زیر نظر وزارت علوم با دریافت حدودا ۷۰ درصدی تخفیف محقق شده است؛ اما نباید از دیگر دانشگاه‌ها نیز غافل شد و دسترسی به علم باید به صورت عادلانه در بین تمام دانشگاه‌ها محقق شود.