پژوهش حاضر با هدف شناسایی و تبیین روابط علی-معلولی عوامل کلیدی مؤثر بر عملکرد پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک) و ارائه مدلی یکپارچه برای ارزیابی و بهبود اثربخشی آن انجام شده است. ارزیابی عملکرد پژوهشگاه‌ها، با وجود نقش حیاتی آن‌ها در تولید دانش و توسعه فناوری، همواره با پیچیدگی‌هایی همراه بوده، زیرا موفقیت این مراکز نه تنها به شاخص‌های کمی مانند تعداد مقالات و اختراعات وابسته است، بلکه مجموعه‌ای از عوامل کیفی و ساختاری بر کارایی آن‌ها تأثیر می‌گذارند. نبود درک صحیح از روابط علی-معلولی میان این عوامل، یکی از چالش‌های اساسی پیش روی مدیران و سیاست‌گذاران پژوهشی است که منجر به تصمیم‌گیری‌های پراکنده و تخصیص نابهینه منابع می‌شود. این پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر روش‌شناسی، ترکیبی با رویکرد اکتشافی متوالی است. در گام نخست، با مرور ادبیات و اسناد بالادستی سه نهاد کلیدی یعنی سازمان برنامه و بودجه، مؤسسه استنادی علوم جهان اسلام و وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، ۱۱ معیار اولیه شناسایی شد. ابزار گردآوری داده‌ها، پرسشنامه‌های طراحی شده بر اساس معیارهای استخراج شده بود که ابتدا برای اولویت‌بندی با طیف لیکرت و سپس برای سنجش شدت تأثیرات متقابل با ماتریس مقایسات زوجی، در اختیار اعضای گروه کانونی قرار گرفت. برای تحلیل داده‌ها، از رویکرد ترکیبی دیمتل و مدلسازی ساختاری-تفسیری استفاده شد که امکان ترسیم نقشه جامع و دقیقی از روابط سیستمی را فراهم می‌آورد. یافته‌ها نشان داد که از میان ۱۱ معیار اولیه، دو معیار «منابع انسانی» و «مشارکت در سیاست‌گذاری» به دلیل اهمیت کمتر حذف شدند و ۹ معیار نهایی برای ادامه پژوهش انتخاب گردیدند. نتایج دیمتل بیانگر آن بود که معیار «کیفیت اعضای هیأت علمی و پژوهشگران» برجسته‌ترین عامل نظام و پس از آن، «منابع مالی پژوهش» و «همکاری‌های ملی و بین‌المللی» مهم‌ترین عوامل پیوندی با اثرگذاری خالص مثبت هستند. در مقابل، «پشتیبانی از نشریات» و «ایجاد مشوق‌های معنوی» به عنوان عوامل خودمختار با اثرگذاری منفی و «تعداد بروندادهای علمی» و «برگزاری رویدادهای علمی» به عنوان عوامل وابسته شناسایی شدند. مدلسازی ساختاری-تفسیری نیز وجود ساختاری سلسله‌مراتبی و زنجیره‌ای را تأیید کرد که در سطح بنیادین آن، «کیفیت اعضای هیأت علمی» و «منابع مالی پژوهش» به عنوان محرک‌های اصلی با بیشترین قدرت نفوذ قرار دارند. در سطح میانی، «تعداد بروندادهای علمی» و «همکاری‌های ملی و بین‌المللی» به عنوان عوامل پیوندی و در سطح بالایی، «برگزاری رویدادهای علمی»، «پشتیبانی از نشریات»، «تجهیزات و زیرساخت» و «مشوق‌های معنوی» به عنوان عوامل پیامدی و تکمیلی جای گرفته‌اند. نتیجه‌گیری نهایی آن است که عملکرد پژوهشگاه یک نظام پویا و چندسطحی است که در آن عوامل انسانی و مالی نقش زیربنایی، همکاری‌های علمی و بروندادها نقش پیونددهنده، و رویدادها، نشریات و مشوق‌ها نقش تکمیلی دارند. بر این اساس، توصیه می‌شود که در مرحله نخست، کیفیت نیروهای علمی از طریق جذب و نگهداشت پژوهشگران توانمند و توجه به کیفیت تقویت شده و منابع مالی با تنوع‌بخشی و همکاری با صنعت پایدارتر گردد. در مرحله دوم، ظرفیت‌های ایجادشده برای توسعه همکاری‌های ملی و بین‌المللی به کار گرفته شود. در مرحله سوم، افزایش کیفیت بروندادهای علمی، مشارکت هدفمند دانشجویان و توسعه رویدادهای علمی دنبال شود و در نهایت، نشریات و نظام مشوق‌های حمایتی با کیفیت پژوهش و حل مسائل واقعی مرتبط گردند. حرکت از کیفیت نیروی انسانی و منابع مالی به سوی توسعه همکاری‌ها و ارتقای بروندادها، اثربخش‌ترین مسیر برای بهبود عملکرد پژوهشگاه و افزایش تأثیر واقعی پژوهش در نظام علمی کشور خواهد بود.
نعیمی صدیق، علی. زودآیند. طراحی و تحلیل نقشه علی - معلولی عوامل موثر بر عملکرد پژوهشگاه در فرآیندهای تصمیم‌گیری چند معیاره. تهران: پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران.
