بررسی اخلاق داوری در مجله‌های علمی ایران: مطالعه موردی تدوین مرامنامه اخلاق داوری در فصلنامه پردازش و مدیریت اطلاعات

چکیده

داوری پژوهش‌ها، گونه‌ای رفتارِ علمی است که برای بررسی دقیق، عالمانه و منصفانه یک اثر یا فعالیت علمی یا پژوهشی اهمیت بسیار زیادی دارد. این فرآیند ذهنی، دربرگیرنده تلاش برای بررسی اصالت، ارزش، اثرگذاری، نوآورانه ‌بودن و به‌طور کلی اهمیت یک اثر یا فعالیت پژوهشی است. افزون بر این، این فعالیت علمی یکی از اجزای جدایی‌ناپذیر اخلاق نشر علمی نیز محسوب می‌شود و داوران همراه با نویسندگان، سردبیران و ویراستاران از مهم‌ترین اجزای نشر علمی، به‌ ویژه نشر مقاله‌های علمی در نظر گرفته می‌شوند. با توجه به نقش نظام ارزیابی و داوری درکیفیت محتوای مقاله‌ها و حیات علمی این نشریه‌ها، توجه به اصول اخلاقی انتشار و رهنمودهای تهیه شده برای داوران و همترازخوانان، سردبیران و نویسندگان اهمیت بسیار زیادی دارد. از آن‌جا نقش و ضرورت داوری یک اثر در بهبود و کیفیت بروندادهای پژوهشی مهم و تأثیرگذار است، بنابراین برخی ملاحظه‌های اخلاقی در این میان پدید می‌آید که با عنوان اخلاق داوری شناخته می‌شوند. ارائه رهنمودهای اخلاقی برای داوری در نشریه‌های علمی، یکی از مهم‌ترین راهکارهای دستیابی به اخلاق داوری است که در میان نشریه‌های معتبر خارجی و داخلی جایگاه خود را یافته است. با این‌حال، به‌نظر می‌رسد لازم است نگاهی نظام‌مند و تحلیلی نسبت به رهنمودهای اخلاقی ارائه شده در مجله‌های علمی پژوهشی در میان پژوهش‌های علمی وجود داشته باشد چرا که چشم‌انداز مجله‌های علمی پژوهشی داخلی به اهمیت و جایگاه اخلاق داوری تا حدودی سهل‌انگارانه به‌نظر می‌رسد. هرچند در بسیاری از وبگاه‌های نشریه‌های داخلی، مرامنامه‌های اخلاقی وجود دارند نتایج برخی پژوهش‌های داخلی نشان می‌دهند برخی ملاحظات اخلاق داوری در نشریه‌های داخلی رعایت نمی‌شود. برای نمونه ابویی اردکان و میرزایی (۱۳۸۹) طولانی‌بودن زمان داوری را مهم‌ترین مشکل مجله‌های علمی پژوهشی ایران می‌دانند که در تعارض با برخی گزاره‌ها و رهنمودهای اخلاقی مطرح شده «کوپ» درباره داوری به‌موقع و در چارچوب زمانی تعیین شده برای همترازخوانی است (COPE 2017). البته نتایج پژوهش آنها نشان داد عملکرد داوران جوان در برخی مؤلفه‌ها از جمله ارائه پیشنهادهای سازنده برای اصلاح مقاله، بهتر از داوران مسن بود. علیدوستی و دیگران (۱۳۹۱) نیز بر طولانی بودن زمان داوری به‌عنوان یکی از مشکل‌های مورد توجه سردبیران اشاره داشتند. همچنین، نتایج پژوهش رجبعلی بگلو، حاجی‌عزیزی و کریمی (۱۳۹۶) نشان داد، مجله‌های علمی پژوهشی سهم کمی را به موضوع اخلاق داوری در مرامنامه اخلاقی و انتشاراتی خود اختصاص داده‌اند. این قضیه از این جهت اهمیت دارد که به نظر می‌رسد نگاهی متمایز به اخلاق داوری در این انتشارات علمی و دستِ کم رعایت برخی از مولفه‌ها همچون ارائه پیشنهادهای داور برای بهبود اثر و ارائه بازخوردهای مناسب برای افزایش کیفی اثر که در «کوپ» مطرح شده است می‌تواند زمینه‌ساز بهبود برونداد پژوهش‌های علمی باشد و باعث ارتقاء کیفی بروندادهای پژوهشی گردد. با این حال، به‌ نظر می‌رسد پاسخ به این پرسش که اخلاق داوری به‌طور کلی می‌تواند زمینه‌ساز افزایش کیفی بروندادهای پژوهشی شود نکته مهمی است که می‌تواند مورد توجه پژوهش حاضر قرار گیرد. 

پژوهش‌نامه پردازش و مدیریت اطلاعات به عنوان یکی از باسابقه‌ترین نشریه‌های حوزه علوم و فناوری اطلاعات همچون سایر نشریه‌های علمی پژوهشی از سوی کمیسیون بررسی نشریات علمی کشور در وزارت علوم، تحقیقات و فناوری (عتف) مورد ارزیابی قرار می‌گیرد. این نشریه در سال ۱۳۹۴ رتبه نخست حوزه علوم انسانی را کسب کرد و در چند سال گذشته در سامانه ارزیابی نشریه‌های وزارت عتف، بالاترین رتبه را در میان نشریه‌های علمی پژوهشی علم اطلاعات و دانش‌شناسی به خود اختصاص داده است. در این نشریه، دو نظام ارزیابی اولیه و داوری به کار گرفته می‌شود تا از سویی از ورود مقالات تکراری و بی‌کیفیت‌ یا کم‌کیفیت به چرخة نشر این نشریه جلوگیری کند و از سویی سبب تسریع و تمرکز بیشتر بر انتشار مقالات اصیل و باکیفیت‌‌تر شود. همچنین، در بند ۱۰ اساسنامه نشریه پردازش و مدیریت اطلاعات، اشاره‌ای کلی به معیارهای «کوپ» صورت پذیرفته اما مرامنامه یا منشور اخلاقی برای داوری این نشریه تدوین نشده است. در حالی‌که در میان استانداردهای اجرایی نشریه‌ها در سامانه ارزیابی نشریه‌های وزارت عتف، بر ﺗـﺪوﯾﻦ اﺻﻮل اﺧﻼﻗﯽ ﺑﺮای ﻧﺸـﺮﯾﻪ ﺑﺮ اﺳﺎس ﻣَﺮاﺟﻊ ذی‌صـﻼح ‫ﺑﯿﻦاﻟﻤﻠﻠﯽ همچون «ﮐﻮپ»، «او‌ای‌اس‌ﭘﯽ‌ای» و «اس‌ﺗﯽ‌ام» و ‫درج وﻇﺎﯾﻒ داوران ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ راﻫﻨﻤﺎی داوری در وبگاه نشریه تأکید شده است. ‫بنابراین، با وجود این‌که «کوپ» رهنمودهایی اخلاقی برای داوران تنظیم کرده است که در این رهنمودها، به بیان گزاره‌های مرتبط با اخلاق داوری پرداخته، در استانداردهای اجرایی نشریه‌ها، اشاره ویژه‌ای به اخلاق داوری در این نشریه صورت نپذیرفته است.

بر پایه آنچه اشاره شد، پژوهش حاضر درصدد بررسی اخلاق داوری در مجله‌های علمی پژوهشی در ایران است و به‌طور ویژه به تدوین مرامنامه داوری در نشریه پژوهشنامه پردازش و مدیریت اطلاعات می‌پردازد. بر این اساس، پژوهش حاضر با بررسی پیشینه داخلی و خارجی پژوهش‌هایی که در حوزه اخلاق داوری انجام شده است، آغاز می‌شود. در مرحله بعد، با استخراج و بررسی رهنمودهای اخلاق داوری که در مَراجعی همچون، «ﮐﻮپ»، «او‌ای‌اس‌ﭘﯽ‌ای» و «اس‌ﺗﯽ‌ام» تنظیم شده‌اند، گزاره‌های اخلاقی در این رهنمودها استخراج می‌شوند. سپس با نمونه‌گیری از جامعه پژوهش که دربرگیرنده مجله‌های علمی ثبت شده در سامانه رتبه‌بندی نشریات علمی وزارت عتف است، مرامنامه اخلاقی این مجله‌ها بررسی و تحلیل محتوای کیفی می‌شوند. سپس، با بررسی گزاره‌های اخلاق داوری در این مرامنامه، هسته اصلی مولفه‌های موجود در آنها استخراج می‌شوند. در ادامه، با بررسی فرایند داوری مقاله در نشریه پژوهشنامه پردازش و مدیریت اطلاعات، فرایند (دربرگیرنده انتخاب داور و شیوه و چگونگی انجام داوری و غیره) و مراحل انجام داوری بررسی می‌شود. سپس با تحلیل اسناد داوری (دربرگیرنده مراحلی همچون دیدگاه اعضای هیئت تحریریه درباره مقاله، تحلیل دیدگاه‌های مطرح شده داوران در داوری مقاله‌ها، و تحلیل محتوای کیفی شواهد عینی دیدگاه داوران در یادداشت‌های ارسالی مقاله‌ها) نمونه‌های عینی از موارد مطرح شده داوران در تطابق با رهنمودهای اخلاق داوری مورد تحلیل و تفسیر قرار می‌گیرد. در پایان، رهنمود اخلاق داوری برای این نشریه بر پایه رهنمودهای اخلاقی، فرآیند داوری و اسناد داوری تنظیم می‌شود.

دسته‌بندی موضوعی: 
استناد: 

رجبعلی بگلو، رضا، و علیرضا ثقه‌الاسلامی. زودآیند. بررسی اخلاق داوری در مجله‌های علمی ایران: مطالعه موردی تدوین مرامنامه اخلاق داوری در فصلنامه پردازش و مدیریت اطلاعات. تهران: پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران.

افزودن دیدگاه