هستانشناسی، واژگان و مفاهیم مشترک مورد استفاده برای توصیف و ارائه یک حوزه از دانش را معین میکند و میتواند مبنایی برای سازماندهی و مدیریت دانش در یک حوزه خاص باشد. هستانشناسی در واقع ابزار بازنمودن دانش در حوزه سازماندهی اطلاعات و هوش مصنوعی است و در دهه اخیر کاربرد آن در وب معنایی نیز مورد توجه قرار گرفته است. با این وجود ساخت هستانشناسی کاری دشوار و زمانبر است. در تدوین هستانشناسی مفهومی، ایجاد یک ساختار سلسله مراتبی از مفاهیم، اولین ضرورت و ایجاد و تعیین نوع روابط بین مفاهیم در اولویت بعدی قرار دارد. به منظور تسهیل و سرعت بخشیدن به این امر، میتوان منابع دیگر دانش نظیر اصطلاحنامهها را مورد استفاده قرار داد. اصطلاحنامه به لحاظ دارا بودن اطلاعات معنایی و ساختار سلسله مراتبی مفاهیم و نیز نشان دادن روابط میان آنها منبع مناسبی برای ساخت هستانشناسی به حساب میآید. ما با هدف شکلگیری هستانشناسی در حوزه علوم پایه، اصطلاحنامههایی که پیش از این در پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران در حوزههای مختلف شیمی، فیزیک، زیستشناسی، زمینشناسی و ریاضی تدوین شده بود را مبنای ساخت هستانشناسی قرار دادیم. برای این منظور، ابتدا مغایرتها و همپوشانیهای مفاهیم مشترک حوزههای مختلف علوم پایه در اصطلاحنامههای مختلف را برطرف ساختیم تا بتوان از آنها در یک هستانشناسی واحد بهره برد. پس از آن کلیه اصطلاحنامهها با یکدیگر تلفیق و اصطلاحنامه جامع تولید شد. سپس طراحی مفهومی هستانشناسی با استفاده از روش آنتولوژی بر اساس مفاهیم و روابط موجود در اصطلاحنامه جامع صورت گرفت. در نهایت هستانشناسی علوم پایه بر اساس طراحی صورت گرفته پیادهسازی شد تا به عنوان ابزاری استاندارد جهت ذخیره و بازیابی اطلاعات به کار گرفته شود. در ادامه روشی برای توسعه روابط معنایی در هستانشناسی علوم پایه معرفی شده است. در روش ارائه شده ابتدا روابط سلسله مراتبی موجود در هستانشناسی مورد بازبینی و پالایش قرار میگیرد تا انواع روابط سلسله مراتبی از یکدیگر متمایز شوند. در مرحله بعد مفاهیم موجود در هستانشناسی طبقهبندی و بر اساس روابط وابسته در اصطلاحنامه و الگوهای روابط معنایی استخراج شده از یک هستانشناسی سطح بالا، روابط معنایی بین مفاهیم تعیین شده و به هستانشناسی اضافه میگردد. بر اساس روش ارائه شده، تلاش شد تا روابط معنایی بخش شیمی هستانشناسی علوم پایه پالایش و غنیسازی شود. با این روش در حدود 70 درصد از روابط وابسته نمونه مستقیما به روابط معنایی در هستانشناسی تبدیل شدند. 30 درصد باقیمانده روابط مربوط به رابطه بین مفاهیمی است است که وابستگی مستقیم به یکدیگر ندارند و به نظر میرسد این روابط از روابط معنایی اضافه شده قابل استنتاج باشند.
حسینی بهشتی، ملوکالسادات، و تقی رجبی. 1394. غنیسازی روابط معنایی هستانشناسی علوم پایه (شیمی). تهران: پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران.
