شناسایی و پیشنهاد چارچوبی برای مدیریت و اشتراک‌گذاری داده‌های پژوهشی در موسسه‌های آموزشی و پژوهشی در ایران

هدف علم آزاد دسترسی به داده‌ها و اطلاعات همه مراحل یک پژوهش علمی است تا همه بتوانند از روند یک پژوهش اطلاع داشته باشند و آن را دنبال کنند‌ (رجبعلی بگلو و آخشیک 1397). در فرایند علم آزاد، دسترس‌پذیری و اشاعه پژوهش‌های علمی (شامل انتشارات، داده‌ها، نمونه‌های فیزیکی و نرم‌افزاری) در همه سطوح جامعه (از جمله پژوهشگران و دانشمندان) امکان پذیر است. مفهوم علم آزاد دربردارنده شش اصل منابع آموزشی آزاد، دسترسی آزاد، مقالات داوری شده آزاد، روش‌شناسی آزاد، منابع آزاد و داده‌های آزاد است (Woelfe, Olliaro and Todd, 2001). از دیگر مزایای باز یا آزاد بودن علم این است که فرایند انجام پژوهش به سرعت پیش می‌رود، پژوهشگران همکاران خود را شناسایی می‌کنند و به صورت خودکار به توسعه انتشار در وب جهانی یاری می‌رساند. این فرایند به افزایش دانش که از طریق فعالیت جمعی حاصل می‌شود کمک می‌کنند و به این ترتیب، دسترسی به اهداف علمی سریع‌تر اتفاق می‌افتد (Woelfe, Olliaro and Todd, 2001). در علم آزاد دسترسی همگانی پژوهشگران به همه محتواهای تولیدی از پژوهش‌ها اهمیت دارد که از طریق به اشتراک‌گذاری این داده‌ها امکان‌پذیر می‌شود. اشتراک‌گذاری داده‌های پژوهشی باعث شتاب گرفتن فعالیت‌های پژوهشی و پیشرفت علمی می‌شود و برای ذینفعان مزایای گوناگونی دارد. وقتی پژوهشگران به داده‌های بیشتری دسترسی داشته باشند می‌توانند تحلیل‌های متفاوت و موثرتری در مقیاس کلان انجام دهند. افزون بر این، به‌اشتراک گذاری داده‌ها، به ساده‌تر‌شدن پژوهش‌های آینده، انتقال سریع‌تر یافته‌های پژوهش، بهبود بازتولید علمی، شفافیت پژوهش‌ها، افزایش مشارکت و انجام پژوهش‌های میان رشته‌ای وآموزش پژوهشگران و دانشجویان تازه‌کار یاری می‌کند (وزیری و همکاران، 1396).

هسته اصلی فرایند علم آزاد، دسترسی آزاد به داده‌های پژوهشی است. داده های پژوهشی قلب فرایند پژوهش را تشکیل می دهند و گردآوری داده‌ها زمان و هزینه زیادی را نیز طلب می‌کند. در صورتی که امکان دسترسی به این داده ها فراهم شود، می توان از مزایای حاصل از آنها نیز به صورت مناسب استفاده کرد. اهمیت داده‌های پژوهشی را می‌توان در چارچوب علم آزاد نیز در نظر گرفت. از جمله ویژگی‌های علم آزاد را می‌توان در دسترس قرار گرفتن یافته‌ها، ابزارها و بروندادهای پژوهش دانست که به ساخت و شکل‌گیری دانش آینده کمک کند. به بیان دیگر، پیشرفت دانش مستلزم دستیابی به محتواهای تولیدی دانشمندان و پژوهشگران پیشین و مشارکت در برساخت[1]  عمومی دانش است (Chan & costa, 2005).

با وجود مزایای متعددی که اشتراک‌گذاری داده‌های پژوهشی برای پژوهشگران دارد، برخی از پژوهشگران به دلایل گوناگون از انجام آن خودداری می‌کنند و یا منفعل عمل می‌کنند و در فعالیت‌های مربوط به اشتراک‌گذاری آنها مشارکت چندانی ندارند. نتایج برخی از پژوهش‌ها نشان می‌دهد سیاست سازمان‌ها در راستای اشتراک‌گذاری داده‌های پژوهشی نامناسب بوده و همچنین نیازمندی‌های دسترسی و به‌اشتراک‌گذاری این داده‌ها نگرانی‌های را برای جامعه علمی ایجاد کرده است. از جمله این نگرانی‌ها را می‌توان به مواردی نظیر سوء تفسیر و سوء استفاده از داده‌ها، بهره‌گیری از داده‌ها با اهدافی متفاوت از نظر نویسندگان و گردآورندگان، نیاز به انتشار قبل از دسترس‌پذیری، هزینه‌بر بودن آماده‌سازی، محدود بودن دسترسی به داده‌های پژوهش‌های مورد حمایت صنعت، نبود داده‌ها، نیاز به تلاش زیاد برای استخراج اطلاعات از آن‌ها، فقدان حمایت مالی مناسب، از دست دادن یا کاهش فرصت نشر و ارائه فرصت انتشار بیشتر توسط سایر پژوهشگران، ترس از سوء استفاده قرار گرفتن، فقدان پاداش حرفه‌ای، کمبود استانداردها و زیرساخت‌های داده‌ای، و وجود برخی محدودیت‌های اخلاقی و قانونی اشاره کرد (وزیری و همکاران 1396).

یکی از بسترها و حوزه‌هایی که در آن علم آزاد مورد توجه تصمیم‌گیران، سیاست‌گذاران علم و فناوری و متخصصان قرار گرفته دسترسی آزاد به داده‌های پژوهشی حوزه علم و فناوری کشور است که تلاش‌هایی در این زمینه در ایران انجام گرفته است. برای نمونه، شورای عالی فضای مجازی در سندی غیر قابل انتشار «نظام ملی ساماندهی مجموعه داده‌های مورد نیاز علم و پژوهش کشور» را مورد توجه قرار داده است. در این سند، یک کارگروه ملی مسئول سیاست‌گذاری، هدایت، و نظارت بر توسعه مجموعه داده‌های پژوهشی در نظر گرفته شده که افزون بر شناسایی محورهای پژوهشی و نهادهای متولی مجموعه داده‌های پژوهشی و تعیین برنامه‌های اجرایی آنها و نظارت و ارزیابی نهادهای متولی مجموعه داده‌های پژوهشی با هدف حفاظت از کمیت و کیفیت مجموعه داده‌ها، شناسایی اصول و شیوه‌های بهره‌برداری از مجموعه داده‌های پژوهشی برای همه دستگاه‌های اجرایی از جمله وزارت علوم، تحقیقات و فناوری (عتف) در نظر گرفته شده است. برای نمونه، در بند 4-3-5 و 4-3-6 این نظام‌نامه، «تدوین راهبردهای توسعه و بهره‌برداری از مجموعه داده‌های پژوهشی ذیل دانشگاه‌ها و مراکز علمی و تحقیقاتی کشور« و «تشویق اساتید و دانشگاهیان به تاسیس شرکت‌های دانش‌بنیان ارائه‌کننده خدمات داده در پارکهای علم و فناوری در راستای نظام ملی مجموعه داده‌های پژوهشی» آمده است. همچنین، مصوبة دیگری از این شورا مبنی بر «ایجاد سامانه ملی و جامع داده ها» در تاریخ 19/۱۰/1402 در سامانه مرکز پژوهش‌های مجلس منتشر شده که این شورا به راه‌اندازی «سامانه ملی سنجش و پایش داده‏ای فضای مجازی» موظف شده است[2].

 از سوی دیگر ایرانداک که متولی اصلی دسترسی آزاد به منابع اطلاعاتی از جمله تمام‌متن پارسای کشور و طرح‌های پژوهشی همین سازمان است، برنامه‌ای مشخص و منتشر شده برای مدیریت و اشتراک‌گذاری داده‌های پژوهشی خود ندارد. همچنین، با وجود این‌که ایرانداک بازوی اجرایی وزارت عتف برای امور فناورانه و پژوهشی به شمار می‌آید و نماینده وزارت علوم از سوی ایرانداک برای تصویب نظام‌نامه یاد شده[3] حاضر بوده است و با وجود تلاش‌هایی که ایرانداک در راستای فراهم‌سازی زیرساخت فنی، پژوهشی، مدیریتی، حقوقی و اخلاقی، و قانونی برای پارسا انجام داده، به‌نظر می‌رسد خلا نپرداختن به علم آزاد در فعالیت‌های انجام شده چشم می‌خورد و تلاش مهم، قابل توجه و شایسته‌ای در حوزه اجرای علم آزاد در ایرانداک انجام نشده است. همان‌گونه که پیش‌تر اشاره شد، اشتراک‌گذاری داده‌های پژوهشی پارسا، همچون سایر داده‌های پژوهشی مزایای گوناگونی برای ذی‌نفعان گوناگون در پی‌دارد. این کار می‌تواند از طریق ضمیمه کردن مجموعه این داده‌ها به گزارش‌های پارسا اجرایی شود (رجبعلی بگلو و آخشیک 1397).

با توجه به گوناگونی موسسه‌های آموزشی و پژوهشی، تمایز میان فرآیندها و زیرساخت‌های مورد نیاز برای پیاده‌سازی موفق آن و نقش ایرانداک در وزارت عتف در زمینه دسترسی آزاد به منابع اطلاعاتی (از جمله پارسا) پیش‌بینی می‌شود شناسایی نیازمندی‌های اجرایی (زیرساختی، فنی، اقتصادی و غیره)، مدیریتی (فرهنگی، تخصصی و غیره)،‌ و غیره در این زمینه بسته به بافت آموزشی و پژوهشی این موسسه‌ها تفاوت پیدا می‌کند. بنابراین، با توجه به لزوم انجام مطالعه موردی برای شناسایی چارچوب مدیریت و اشتراک‌گذاری داده‌های پژوهشی برای یک پژوهشگاه و یک دانشگاه، انتخاب پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک) و دانشگاه تربیت مدرس به‌عنوان نمونه برگزیده و مناسب، سودمند و دست‌یافتنی‌تر خواهد بود. از این‌رو، هدف اصلی پژوهش حاضر شناسایی چارچوبی برای مدیریت و اشتراک‌گذاری داده‌های پژوهشی در مؤسسه‌های آموزشی و پژوهشی کشور خواهد بود. در این پژوهش تلاش خواهد شد داده‌های تولیدشده‌ در فرآیند پژوهش در این دو موسسه شناسایی شود و با مصاحبه با برخی از پژوهشگران و مدیران این دو مؤسسه،‌ نیازمندی‌های اجرایی، سیاستی، مدیریتی، فرهنگی، اخلاقی، و  غیره در این دو موسسه شناسایی شود. گفتنی است شناسایی چارچوب‌های بین‌المللی و ملی نیز طبیعتا جزو فعالیت‌هایی است که در بخش نظری و پیش از مطالعه موردی انجام خواهد شد. این پژوهش تا مرحله شناسایی زیرساخت فنی و نرم‌افزاری مناسب یا پیشنهادی برای موسسه‌های آموزشی و پژوهشی کشور پیش خواهد رفت و بحث پیاده‌سازی فرآیند مدیریت و اشتراک‌گذاری داده‌های پژوهشی در این پژوهش دنبال نخواهد شد. چارچوب تدوین شده در برگیرنده سیاست‌ها و خط‌مشی‌ها، رویه‌ها، برنامه‌ها، و شیوه‌نامه‌های پیشنهادی برای مدیریت و به اشتراک‌گذاری داده‌های پژوهشی در موسسه‌های آموزشی و پژوهشی کشور خواهد بود.