همانندجویی و ثبت در کانون‌های چندگانه

   در بند «ب» ماده (۶) پیش‌نویس آیین‌نامه اجرایی قانون پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی که در کمیسیون فرعی علمی، تحقیقاتی، و فناوری هیئت گرامی دولت در دست بررسی است و در فروردین ۱۳۹۸ در وبسایت این کمیسیون منتشر شده،‌ سامانه‌های (مشابهت‌یاب و ثبت) متناظر با «ایرانداک» در وزارت بهداشت، درمان، و آموزش پزشکی پیش‌بینی شده‌اند که نیاز به بازنگری دارد.

 

ماده ۶. مؤسسه موظف است در اجرای تبصره (۹) قانون اقدامات زیر را انجام دهد:

الف. ثبت طرح‌نامه (پروپوزال) فاقد طبقه‌بندی پایان‌نامه‌ها و طرح‌های پژوهشی در سامانه «پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران» (ایرانداک) و یا سامانه متناظر آن در وزارت بهداشت، درمان، و آموزش پزشکی[،][.] ارائه گواهی ثبت «طرح نامه» برای تصویب و تأیید نهایی آنها الزامی است.

ب. کلیه پایان‌نامه‌ها قبل از دفاع باید در سامانه «پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران» (ایرانداک) و یا سامانه متناظر آن در وزارت بهداشت، درمان، و آموزش [پزشکی] مشابهت‌یابی شده و ارائه گزارش مشابهت‌یابی برای کسب مجوز دفاع الزامی است. سامانه‌های یاد شده می‌بایست امکان مشابهت‌یابی بر خط (آنلاین) را برای مؤسسات و افراد حقیقی و حقوقی ایجاد کنند.

ج. ارائه گواهی ثبت نهایی پایان‌نامه/ رساله در (ایرانداک) و یا سامانه متناظر آن در وزارت بهداشت، درمان، و آموزش پزشکی برای فراغت از تحصیل الزامی است. تخصیص امتیاز، ترفیع پایه، ارتقای مرتبه اعضای هیئت علمی، و تسویه حساب مالی منوط به ارائه گواهی ثبت گزارش نهایی طرح‌های پژوهشی و پایان‌نامه/ رساله در سامانه‌های مذکور می‌باشد.

 

۱. صریح قانون

   در تبصره (۹) قانون، برای مشابهت‌یابی و ثبت پیشنهاده‌ها،‌ پایان‌نامه‌ها، و رساله‌ها از سامانه‌های ایرانداک نام برده شده و نامی از نهادهای دیگر نیامده است، بنابراین واگذار کردن این کار به وزارت بهداشت، درمان،‌ و آموزش پزشکی با صریح قانون نمی‌خواند و «توسعه قانون» به حساب می‌آید.

۲. سیاست‌های بالادست

   بند (۱۶) سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی «صرفه‌جویی در هزینه‌های عمومی کشور با تأکید بر تحول اساسی در ساختارها، منطقی‌سازی اندازه دولت، و حذف دستگاه‌های موازی و غیرضرور و هزینه‌های زاید» و راهبرد کلان ۴  اقدام ملی۳ در نقشه جامع علمی کشور «تقویت و انسجام‌بخشی به نظام اطلاعات علمی و فناوری کشور با ... ایجاد بانک‌های اطلاعاتی یکپارچه برای رساله‌ها، پایان‌نامه‌ها،...» است.  از آنجایی که «ایرانداک» دارای بیش از ۵۰ سال پیشینه در زمینه گردآوری و سازمان‌دهی پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها و ۱۰ سال پیشینه در نظام ثبتی پیشنهاده‌ها،‌ پایان‌نامه‌ها، و رساله‌ها و همچنین بیش از چهار سال پیشینه در مشابهت‌یابی است، بنابراین سپردن این کار به وزارت بهداشت، درمان،‌ و آموزش پزشکی با سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی نمی‌خواند.

   افزون بر این،‌ بر پایه آمار آموزش عالی (مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی) کمتر از ۱۰ درصد از دانش‌آموختگان تحصیلات تکمیلی کشور (با احتساب دکتری حرفه‌ای) در دانشگاه‌های وزارت بهداشت، درمان،‌ و آموزش پزشکی هستند که از دیدگاه هزینه‌فایده هم جدا کردن آنها به صرفه و صلاح نیست. گفتنی است که در اساس‌نامه ایرانداک (مصوب شورای گسترش آموزش عالی) «گردآوری، سازمان‌دهی،‌ ذخیره، حفظ،‌ بازیابی، تحلیل،‌ و اشاعه مدارک و اطلاعات علم و فناوری کشور از جمله پایان‌نامه‌های کارشناسی ارشد و رساله‌های دکترای تخصصی دانش‌آموختگان داخل و دانش‌آموختگان ایرانی خارج از کشور ... و همچنین اطلاعات پشتیبان آنها از جمله اطلاعات سازمان‌ها و افراد» و نقش «مرکز ثبت اطلاعات علمی و فناورانه...» بر عهده این مؤسسه گذارده شده است.

۳. آیین‌نامه اجرایی بند «ت» ماده ۶۴ قانون برنامه ششم توسعه

   در ماده (۶) آیین‌نامه اجرایی بند «ت» ماده (۶۴) قانون برنامه پنج‌ساله ششم توسعه اقتصادی، اجتماعی، و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران (شماره ۱۰۶۰۸۲/ت۵۵۳۷۷هـ تاریخ ۱۳/۸/۱۳۹۷) آمده است: «دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی موظف‌اند از طریق پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک) فهرست و اطلاعات کتاب‌شناختی و چکیده پایان‌نامه‌ها و رساله‌های موضوع این آیین‌نامه را در سمات قرار دهند». بنابراین ثبت پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها در سامانه وزارت بهداشت، درمان، و آموزش پزشکی؛ از یک سو در انجام این تکلیف قانونی اشکال ایجاد می‌کند و از سوی دیگر، نارضایتی دستگاه‌ها را از ثبت در سامانه‌های گوناگون در پی دارد. گفتنی است که این ماده در آیین‌نامه اجرایی بند «ت» ماده (۶۴) قانون برنامه ششم توسعه، برای پیشگیری از ثبت در سامانه‌های گوناگون آمد. یادآوری می‌شود که «ایرانداک» سازمان متولی «سمات» نیز هست.

۴. هدف قانون‌گذار

   ثبت همه مدارک علمی در یک کانون ملی، در بند ۲-۴ سیاست‌های کلی علم و فناوری ۲۹/۶/۱۳۹۳ (سامان‌دهی نظام ملی آمار و اطلاعات علمی، پژوهشی، و فناوری جامع و کارآمد)، در راهبرد کلان ۴  اقدام ملی۳ در نقشه جامع علمی کشور (تقویت و انسجام‌بخشی به نظام اطلاعات علمی و فناوری کشور با ... ایجاد بانک‌های اطلاعاتی یکپارچه برای رساله‌ها، پایان‌نامه‌ها،...)، و بندهایی از قانون برنامه پنجم و ششم توسعه آمده است. هدف قانون‌گذار گردآوری همه این مدارک در یک جا و بهره‌برداری از آن‌ها در زمینه‌های گوناگون است. از این رو جدا کردن ثبت پیشنهاده‌ها، پایان‌نامه‌ها، و رساله‌های وزارت بهداشت، درمان، و آموزش پزشکی با این هدف نمی‌خواند. از سوی دیگر نیز، همانندجویی هنگامی کارآمد است که با پشتوانه بیشتری از مدارک انجام شود و جدا کردن بخشی از مدارک علمی می‌تواند هدف قانون‌گذار را نادیده گیرد.