چرا تمام‌متن پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها (پارسا) در گنج و رایگان اشاعه یابد؟

رویکرد دسترسی آزاد و رایگان[۱] به تمام‌متن پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها (پارسا) در پایگاه اطلاعات علمی ایران (گنج) که بر پایه فصل سوم آیین‌نامه ثبت و اشاعه پیشنهاده‌ها، پایان‌نامه‌ها، و رساله‌های تحصیلات تکمیلی و صیانت از حقوق پدیدآوران در آن‌ها (شماره ۱۹۵۹۲۹/و تاریخ ۶/۹/۱۳۹۵ ابلاغ شماره ۱۹۸۰۹۷/۱۱ تاریخ ۷/۹/۱۳۹۵) با پرچم‌داری وزارت علوم، تحقیقات، و فناوری (عتف) آغاز شد. بر پایه این آیین‌نامه؛ اطلاعات کتاب‌شناختی، چکیده، و ۲۰ برگ نخست هر پارسا؛ بی‌درنگ پس از ثبت در ایرانداک در دسترس همگان گذارده می‌شوند. در همین چارچوب، دسترسی آزاد و رایگان به تمام‌متن پایان‌نامه‌های کارشناسی ارشد پس از ۱۸ ماه و رساله‌های دکتری پس از ۳۰ ماه از زمان دفاع برای همگان در وب فراهم می‌شود. این رویکرد بنیادهای استواری دارد[۲] که شایسته است بر پایه این بنیادها روز به روز گسترده‌تر و بالنده‌تر شود:

 

۱. زکات علم، نشر آن است و هر چیزى با خرج کردن کاستى مى‌پذیرد، مگر دانش (امیر مؤمنان ع).

۲. بنیاد سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی بر دانش و بهره‌وری است و دسترسی و اشاعه آزاد و رایگانِ تمام‌متن پارسا در گنج، از دو سو به این بنیاد نیرو می‌بخشد. نخست کاربرد یافته‌های علمی پارسا را شدنی و دوم از دوباره‌کاری در کشور، پیشگیری و پژوهش‌ها را هم‌افزا و پیوند دانشگاه و صنعت را استوارتر می‌کند. در برابر، پنهان‌سازی و فروش پارسا،‌ کاهش کاربرد دستاورد پژوهش‌های پیشین را در پی خواهد داشت که با این سیاست‌ها ناسازگار است.

۳. اشاعه آزاد و رایگان پارسا در پایگاه‌های داده جهانی و ملی، رویکردی با بیش از دو دهه پیشینه در جهان است با دستاوردهای بسیار بوده است که در ایران نیز می‌توان بدان‌ها رسید (نیز نگاه کنید به «کانون ثبت پیشنهاده‌ها و پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها» و «نهان‌سازی مغزها و فرار مغزها»).

۴. مأموریت دانشگاه‌ها و پژوهشگاه‌ها، گسترش و اشاعه علم است و برای این مأموریت از بودجه عمومی بهره‌مند می‌شوند. دسترسی آزاد و رایگان به پارسا در همین راستاست و در برابر،  پنهان‌سازی یا فروش دستاوردهای علمی، با این مأموریت و همچنین هزینه‌کرد بودجه عمومی هم‌خوانی ندارد.

۵. دسترسی رایگان و آزاد به تمام‌متن پارسا از یک درگاه یکتا (گنج) می‌تواند خشنودی پژوهشگران و دانشجویان و جامعه علمی را از وزارت عتف و دانشگاه‌ها و پژوهشگاه‌ها در پی داشته باشد. این دسترسی، مشاهده‌پذیری پژوهش‌ها و دستاورهای آن‌ها را نیز در پی دارد و پارسا می‌تواند استنادهای بیشتری را بگیرد، چرا که پژوهش‌ها نشان می‌دهند که مشاهده‌پذیری، افزایش استناد را در پی دارد. در برابر، فروش پارسا، خشنودی پژوهشگران و دانشجویان و جامعه علمی را از وزارت عتف و دانشگاه‌ها و پژوهشگاه‌ها بسیار کاهش می‌دهد و استناد را که پایه کاربرد و تأثیر است، بی‌مایه می‌کند.

۶. اگر دسترسی آزاد و رایگان به پارسای فارسی در میان نباشد، پژوهشگران به بسیاری از منابع اطلاعات باارزش و رایگان در جهان به زبان‌های دیگر، به ویژه زبان انگلیسی روی خواهند آورد و بدین‌سان، گسترش زبان فارسی با دشواری روبه‌رو خواهد شد. از سویی نیز، دسترسی آزاد به این منابع، می‌تواند یافته‌های ایرانیان را در کشورهای فارسی زبان گسترش دهد و زمینه همکاری‌های منطقه‌ای و بازارهای نوینی را برای کار فراهم سازد.

۷. با دسترسی به پارسا از یک درگاه یکتا (گنج)،‌ می‌توان از دیدن و دانلود تمام‌متن پارسا، گزارش‌های آماری و تحلیلی بسیاری برای سیاست‌گذاران فراهم و تأثیر پژوهش‌های آکادمیک را سنجید و پارسا و مؤسسه‌ها را بر این پایه رتبه‌بندی کرد و برترین‌ها را یافت یا دیگر متریک‌های ارزیابی را به کار برد. این درگاه، سیاست‌گذاری و فرمانش وزارت عتف را در زمینه‌هایی مانند دسترسی، کپی‌رایت، اخلاق پژوهش، و... نیز آسان‌تر می‌کند.

۸. دسترسی آزاد به تمام‌متن و رایگان پارسا، به پیدایش گفتمان علمی شفاف و نقادانه کمک می‌کند که از برجسته‌ترین دستاوردهای آن افزایش صداقت و دقت علمی پژوهشگران در گسترش و ژرفایش دستاورهای علمی است. دسترسی آزاد و رایگان به پارسا، پدیدآوران را در برابر جامعه علمی به افزایش کیفیت و مسئولیت‌پذیری بیشتر وامی‌دارد. اگر پارساها پنهان یا فروخته شوند، انگیزه پدیدآوران برای بهبود کار علمی نیز کاهش خواهد یافت. بدین‌سان، دسترسی آزاد و رایگان به تمام‌متن پارسا می‌تواند با پدید آوردن شفافیت، از دو سو به کاهش بدرفتاری علمی بیانجامد. بدرفتار از لو رفتن کار خود نگران است و دیگران نیز می‌توانند دستبرد علمی از کارشان را به آسانی بیابند.

۹. دسترسی به تمام‌متن پارسا، از یک سو‌ بازار کار را با توانمندی‌های دانش‌آموختگان، بیش از پیش آشنا و زمینه بیشتری را برای اشتغال ایشان فراهم می‌کند. از سوی دیگر، کشورداران می‌توانند به دستاورد پژوهش‌‌های دانشگاهی، دسترسی بی‌درنگ داشته باشند و آن‌ها را در سیاست‌گذاری و مدیریت به کار برند.

۱۰. هنوز بسیاری از دانشگاه‌ها و پژوهشگاه‌ها دارای فرایند، زیرساخت، و سامانه‌های بروز برای سازمان‌دهی و اشاعه اطلاعات پارسا و تمام‌متن آن‌ها نیستند و درگاهی یکتا مانند گنج برای دسترسی به پارسا می‌تواند این کاستی را پوشش دهد. از سوی دیگر؛ سازمان‌دهی، حفظ، و اشاعه پارسا در یک جا در کشور، هزینه‌های ملی و هزینه‌های دانشگاه‌ها و پژوهشگاه‌ها را کاهش خواهد داد. این باور هم نادرست است که مراجعه بیشتر کاربران به وبسایت یک مؤسسه و دسترسی به تمام‌متن (رایگان یا فروشی) پارسا ارزشی در «وبومتریکس» مؤسسه یا رتبه وبسایت آن دارد.

۱۱. دانشجویان دکتری باید و دانشجویان کارشناسی ارشد، بهتر است با انتشار مقاله یا مقاله‌هایی از پارسا دانش‌آموخته شوند. در دوره‌های دکتری و در دانشگاه‌های بزرگ، شمار مقاله‌هایی که از یک دانش‌آموخته می‌خواهند بیش از یک مقاله است. ژورنال‌ها، مقاله‌ای را بدون دانش‌افزایی و نوآوری منتشر نمی‌کنند. بنابراین هر دانش‌آموخته، مایه بنیادین کار خود را در مقاله به آگاهی همگان می‌رساند و آنچه در تمام‌متن پارسا می‌ماند، بخش‌هایی مانند بررسی تفصیلی نوشتجات و نمودارهای آماری و چیزهای دیگری است که ارزش بیشتری در برابر درون‌مایه مقاله ندارند. بنابراین با انتشار مقاله از پارسا،‌ دسترسی به تمام‌متن آن اشکالی را برای ایده‌ها و دستاوردهای پدیدآوران پدید نمی‌آورد.

۱۲. دسترسی آزاد و رایگان به تمام‌متن پارسا می‌تواند با پدید آوردن شفافیت، از دو سو به کاهش بدرفتاری علمی بیانجامد. بدرفتار از لو رفتن کار خود نگران است و دیگران نیز می‌توانند دستبرد علمی از کارشان را به آسانی بیابند.

۱۳. آگاهی از دسترسی آزاد و رایگان به پارسا، پدیدآوران را در برابر جامعه علمی به افزایش کیفیت و مسئولیت‌پذیری بیشتر وامی‌دارد. اگر پارساها پنهان یا فروخته شوند، انگیزه پدیدآوران برای بهبود کار علمی نیز کاهش خواهد یافت.

۱۴. بازار خرید و فروش پارسا با دسترسی آزاد و رایگان به تمام‌متن آن‌ها کم‌توان شده است. فروش پارسا یا پنهان‌سازی آن، آبادانی را به این بازار باز خواهد گرداند و کار فروشندگان خیابان انقلاب را بیش از پیش سکه خواهد کرد.

۱۵. درآمد فروش تمام‌متن پارسا، در برابر هزینه‌های اقتصادی و اجتماعیِ پنهان‌سازی آن‌ها توجیه ندارد. با انگار سالانه ۱۷۰ هزار پارسا در همه کشور (به استناد گزارش مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی برای سال تحصیلی ۹۷-۱۳۹۶) و ۵۰ هزار تومان میانگین بهای فروش هر یک و فروش همه آنها،‌ سالانه هشت و نیم میلیارد تومان درآمد همه نهادهای آموزش عالی مانند وزارت عتف؛ وزارت بهداشت، درمان، و آموزش پزشکی؛ دانشگاه آزاد اسلامی؛ حوزه‌های علمیه؛ و دانشگاه‌های وابسته به دستگاه‌های اجرایی خواهد بود که در برابر اعتبار کنونی و نیاز آنان بسیار ناچیز است. اکنون بزرگ‌ترین مجموعه پارسا در وزارت عتف با نزدیک به ۱۰۰ هزار مدرک در یکی از دانشگاه‌های بزرگ است که با بهای کنونی فروش در این دانشگاه (۳۰ هزار تومان برای هر پارسا)، سه میلیارد تومان می‌شود. از آنجایی که پارسای چند سال گذشته (شاید ۲۰ هزار مدرک) بیشتر به کار دانشجویان و پژوهشگران می‌آید، ۶۰۰ میلیون تومان درآمد فروش آنها خواهد شد. اگر دانشگاه سالانه هفت هزار پارسای تازه هم داشته باشد، فروش همه آنها ۲۱۰ میلیون تومان درآمد خواهد داشت. نگاهی به این هزینه‌ها نشان می‌دهد که درآمد فروش پارسا در برابر دیگر هزینه‌های منابع علمی، بسیار ناچیز ولی زیان علمی و اجتماعی فروش آن بالاست. گفتنی است که دانشگاه‌ها سالانه میلیاردها تومان خرید منابع اطلاعات علمی خارجی مانند «الزویر» دارند و آنها را به رایگان در اختیار استادان و دانشجویان خود می‌گذارد. بسیاری از دانشگاه‌ها در سه سال میلادی گذشته چند ده میلیارد تومان کمک نیز برای تأمین این منابع از وزارت عتف دریافت کرده‌اند. گفتنی است که هر ساله در قانون بودجه کل کشور، یکصد و چند ده میلیارد تومان برای تأمین منابع مالی برای دانشگاه‌ها پیش‌بینی و پرداخت می‌شود.

۱۶. اگر دانشگاه‌ها و پژوهشگاه‌ها پارسای خود را به فروش برسانند، پارسای خریداری شده به سرعت در بازار غیررسمی و فضای مجازی به گردش درمی‌آیند و دانشگاه‌ها با بهای بالا، خریدار تازه‌ای نخواهند یافت. در برابرِ این درآمد اندک، هزینه‌ای که بر دوش دانشجویان و پژوهشگران می‌افتد، با اقتصاد کنونی برای ایشان بسیار است. بدین‌سان، دانشجویان و پژوهشگران به ناچار یا شمار اندکی پارسا خواهند خرید یا از بررسی کارهای پیشین در این پژوهش‌ها خودداری خواهند کرد که در هر دو، پیشرفت علم و فناوری کشور دچار کاستی خواهد شد که هیچ درآمدی آن را جبران نمی‌کند.

۱۷. برخی از دانشگاه‌ها بسیار بزرگ هستند و دانشجویان آن‌ها می‌توانند از شمار بسیار پارسای آن‌ها که تا ۱۰۰ هزار هم می‌رسد، به رایگان بهره‌مند شوند. در برابر، برخی از دانشگاه‌ها و پژوهشگاه‌ها کوچک هستند و پارسای بسیار اندکی دارند. بدین‌سان، دانشجویان مؤسسه‌های کوچک ناچار هستند که هزینه بیشتری برای پژوهش خود پرداخت کنند که ناسازگار با برابری و عدالت آموزشی است.

۱۸. تنها چند مؤسسه در وزارت عتف، خواستار پیشگیری از اشاعه آزاد و رایگان پارسا از یک درگاه یکتا هستند که با پذیرش آن، سال‌ها خدمت و همکاری صدها مؤسسه دیگر به سایه می‌رود. از سویی نیز، فروش پارسا با بهایی که اکنون در برخی از مؤسسه‌‌ها هست، می‌تواند زمینه گسترش بازار غیررسمی و ناپاک را فراهم آورد.

امید می‌رود که با گسترش دسترسی آزاد به منابع اطلاعات، زمینه گسترش بیش از پیش علم و فناوری در کشور فراهم شود.

 


[۱] open access

[۲] در نگارش این یادداشت از دیدگاه شماری از همکاران ایرانداک بهره برده شده است.