پیر سالخورده جوانی ز سر گرفت

 

   روز نخست مهر ماه برای همه ما یادآور شیرینی‌های بسیار، به ویژه از گشایش مدرسه‌هاست. در یکی از این روزها در سال ۱۳۴۷ که پنجاه سال از آن می‌گذرد و برخی از ما هنوز به این جهان نیامده بودیم و برخی نیز در کودکی به سر می‌بردیم، ایرانداک بنا گذارده شد و نقشی بی‌مانند را بر دوش گرفت تا شانه به شانه کتابخانه ملی از پژوهشگران و دانشوران ایران پشتیبانی کند. ایرانداک که اکنون «پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران» خوانده می‌شود، نخست «مرکز اسناد ایران» در برابر نام انگلیسی «Iranian Documentation Center» بود. «داک»، کوته‌نوشت «Doc» در «Documentation» و در فرهنگ دهخدا به‌معنای «تکیه‌گاه» و «چوبی است که دیوار و در را بر آن محکم سازند».
   ایرانداک پس از پایه‌گذاری، به تندی دامنه خدمات خود را گسترد و بسیاری کارهای نوین را در کشور بنیاد نهاد. در گام نخست، ساختاری بروز و فرایندهایی کارا و اثربخش را برای انجام کار فراهم ساخت و نیروی انسانی شایسته و کارآمدی را به کار گرفت که دستاوردهای کار آنها هنوز به چشم می‌آید. آنگاه بسیاری از اطلاعات علمی و فناورانه را برای نخستین بار سازمان داد و چاپ کرد. این سازمان‌دهی، نگاهی نیز به گذشته داشت و اطلاعاتِ پیش از سال ۱۳۴۷ را که کار نشده بود، در بر گرفت. طرح‌های پژوهشی، پایان‌نامه‌ها،‌ رساله‌ها، پروانه‌های اختراع، گزارش‌های دولتی، همایش‌های علمی، نشریه‌های علمی، ناشران علمی، و روزنامه‌ها و همچنین فهرستگان‌ها، کتاب‌شناسی‌ها، واژه‌نامه‌ها، و فهرست‌های مستند نام‌ها از این دست اطلاعات بودند. از این روست که خدمات ایرانداک سرآغازی بر تاریخچه دکومانتاسیون آثار علمی و فناورانه کشور شد.
   ایرانداک زنجیره مدیریت اطلاعات علمی و فناورانه را از تولید تا کاربرد، هدف‌گذاری کرد و بدین‌سان راهنماهای گوناگون و بی‌مانندی را برای نگارش، چاپ، مجموعه‌سازی، سازمان‌دهی، و اشاعه این‌گونه اطلاعات فراهم ساخت. از سویی دیگر، در سازمان‌های گوناگون کشور، مراکز اطلاعات علمی و فناورانه را بر پایه دانش روز راه انداخت. هم‌زمان نیز به آموزش نیروی انسانی در این زمینه پرداخت و دانش، بینش،‌ و مهارت کنشگران این گستره را بهبود بخشید. ایرانداک نیاز به سیاست‌های درست را برای گسترش اطلاعات علمی و فناورانه بازشناخت و پشتیبانی از آن را از آغاز در دستور کار خود گذارد.
   ایرانداک از آغاز، همکاری همه‌سویه‌ای را با نهادهای جهانی اطلاع‌رسانی بنا گذارد و دانش فنی این سازمان‌ها را در کشور به کار گرفت. تأمین مدارک علمی خارجی از دیگر کارهای ایرانداک بود و در این چارچوب، با خریداری هزاران نشریه علمی، نخستین مرکز تأمین مدارک علمی ایران شد. افزون بر این با کتابخانه‌های بزرگ دنیا نیز همکاری‌های پایداری را استوار کرد و سال‌های بسیار، دسترسی ایرانیان را به مجموعه‌های آنها شدنی ساخت. در ایران نیز پایه‌گذار همکاری میان کتابخانه‌های و اشتراک منابع آنها، ایرانداک بود و طرح‌های گوناگونی را برای شبکه‌های اطلاع‌رسانی نگاشت و برخی را نیز به انجام رساند که هنوز هم به کار می‌روند.
   این همه در پرتو پژوهش‌هایی بود که از آغاز سرمشق و زیربنای کارهای ایرانداک بودند. نخستین پژوهشگران ایرانداک هم‌اکنون بازنشسته‌اند و نسل دوم آنان نیز به بازنشستگی نزدیک هستند. این پژوهشگران همواره از مأموریت‌های ایراندک و نظام علم و فناوری پشتیبانی کرده‌اند و در بخشی از کار خود به پاسخ به نیازهای پژوهشی سازمان‌های دیگر پرداخته‌اند.
   اینک با پنجاه سال پیشینه، ایرانداک همچنان جوانانه در میانه میدان خدمت به دانش و دانشوران است. امروز نام ایرانداک در مدیریت اطلاعات علم و فناوری چندان بلند است که راه همه پژوهش‌ها و پژوهشگران از آن می‌گذرد. نزدیک سی و پنج سامانه بروز ایرانداک با بزرگ‌ترین محتوای علمی کشور در مدیریت اطلاعات، پشتیبانی از پژوهش، پشتیبانی از سیاست‌گذاری علم و فناوری، آموزش، و همکاری و هماهنگی زبانزد هستند و روزانه بیش از ۲۰ هزار کاربر جداگانه از آنها بازدید می‌کنند و تنها در سامانه اطلاعات علمی ایران (گنج) در هر ثانیه، سه جست‌وجو انجام می‌شود. جایگاه ملی ایرانداک اینک بیش از پیش، برجسته و در مجلس شورای اسلامی نیز پذیرفته شده است. نقش ایرانداک در مدیریت اطلاعات علمی و فناورانه، پژوهش‌های کاربردی میان‌رشته در مدیریت اطلاعات، گسترش کاربرد فناوری اطلاعات در پژوهش، گسترش اخلاق و حقوق پژوهش و فناوری اطلاعات، گسترش زبان فارسی برای علم در فضای مجازی، رصد و پایش پژوهش و پشتیبانی از سیاست‌گذاری داده محور و مبتنی بر شواهد، بازنمایی علم و فناوری کشور، و پشتیبانی از دسترسی آزاد به اطلاعات در سال‌های گذشته گسترش روزافزونی یافته است. ایرانداک اکنون یکی از پنج پژوهشگاه سرمایه‌گذار کشور است و دو طرح سرمایه‌گذاری آن برگزیده ملی هستند.
   ایرانداک نقش‌های ملی رصدخانه پژوهش و فناوری؛ آرشیو ملی پیشنهاده‌ها، پایان‌نامه‌ها، رساله‌ها، گزارش‌های دولتی، و گزارش طرح‌های پژوهشی؛ مرکز هماهنگ‌کننده اشتراک منابع و همکاری میان کتابخانه‌های دانشگاهی و تخصصی؛ بازار ملی عرضه و تقاضای پژوهش؛ وکانون ملی نهادهای اطلاعات جهانی را همچنان بر دوش دارد.
   اینک ایرانداک با نام نمادین «گنج دانش» و شعار «به‌ از گنج دانش به گیتی کجاست (اسدی توسی)» نقشی بیش از پیش در نظام علم، فناوری،‌ و نوآوری دارد و با یاری خدا، بر چکادی بلندتر از همیشه، پنجاهمین زادروز خود را گرامی می‌دارد، با همه یاران همراه و یاد همراهانی که داشت، گویا تازه جوانی خویش را آغاز کرده است.

چشم فلک نبیند زین طرفه‌تر جوانی                در دست کس نیفتد زین خوب‌تر نگاری (حافظ)

 

   این بنای بلند را پیشینیان ما بنا نهادند که وامدار آنها هستیم و فرزندان ایشان استوار داشتند که سپاس‌گزار آنهاییم. دست در دست هم از خداوند مهربان کامیابی و شادکامی را برای این خانواده بزرگ می‌خواهیم و با یاری او و با کوششی دو چندان، روزگاری شیرین‌تر و جایگاهی بالاتر را برایش به ارمغان می‌آوریم.

 

ساقی بیا که یار ز رخ پرده برگرفت                   کار چراغ خلوتیان باز درگرفت
  آن شمع سرگرفته دگر چهره برفروخت             وین پیر سالخورده جوانی ز سر گرفت
  هر سرو قد که بر مه و خور حسن می‌فروخت      چون تو درآمدی پی کاری دگر گرفت (حافظ)