شورا بَس (۲۲ خرداد ۱۳۹۷)

  کمیته‌های سازمانی (Organizational committees) که در ایران بیشتر با نام شورا و نیز نام‌هایی مانند کمیسیون و کارگروه و هیئت شناخته می‌شوند، گونه‌ای از سازوکارهای سازمان‌دهی برای آگاهی‌رسانی، هماهنگی، و تصمیم‌گیری هستند. این سازوکار در برابر ساختار ثابت واحدهای سازمانی و فراتر از سلسله‌مراتب همیشگی درست می‌شود تا بتواند برخی از مدیران و کارکنان را در نقش‌هایی به کار گیرد که در پست سازمانی آنها نمی‌گنجد و شاید به کسانی بیرون از سازمان، در مدیریت آن نقشی واگذارد. شوراها در ساختار سازمان باید به فراخور نیاز دیده شوند و در جایی که ساختار و پست‌های سازمانی پاسخ‌گو نیستند،‌ به کار روند. با این همه، کاربست این سازوکار در وزارت عتف، بسیار و گویی از ارکان جدا ناشدنی آن و مؤسسه‌های وابسته و هر فرایند خرد و کلانی شده است. 

برخی از شوراهای دانشگاه‌ها و پژوهشگاه‌ها و مرجع تصویب آنها در ده سال گذشته عبارت‌اند از:

   » هیئت اجرایی جذب اعضای هیئت علمی (شورای‌عالی انقلاب فرهنگی ۱۳۸۸)

   » هیئت رئیسه (شورای‌عالی انقلاب فرهنگی ۱۳۹۰)

   » شورای مؤسسه (شورای‌عالی انقلاب فرهنگی ۱۳۹۰)

   » شورای تخصصی آموزشی (شورای‌عالی انقلاب فرهنگی ۱۳۹۰)

   » شورای تخصصی تحصیلات تکمیلی (شورای‌عالی انقلاب فرهنگی ۱۳۹۰)

   » شورای تخصصی دانشجویی (شورای‌عالی انقلاب فرهنگی ۱۳۹۰)

   » شورای تخصصی فرهنگی و اجتماعی (شورای‌عالی انقلاب فرهنگی ۱۳۹۰)

   » شورای تخصصی پژوهشی و فناوری (شورای‌عالی انقلاب فرهنگی ۱۳۹۰)

   » شورای آموزشی‌پژوهشی دانشکده/ آموزشکده (شورای‌عالی انقلاب فرهنگی ۱۳۹۰)

   » گروه آموزشی/ پژوهشی (شورای‌عالی انقلاب فرهنگی ۱۳۹۰)

   » کمیته ترفیع سالانه اعضای هیئت علمی (هیئت امنا ۱۳۹۰)

   » هیئت اجرایی منابع انسانی اعضای غیرهیئت علمی (هیئت امنا ۱۳۹۲)

   » کارگروه تخصصی بررسی تخلفات پژوهشی (وزیر عتف ۱۳۹۳)

   » شورای رفاهی اعضای هیئت علمی مؤسسه (معاون اداری، مالی، و مدیریت منابع وزارت عتف ۱۳۹۵)

   » هیئت امنا (مجلس شورای اسلامی ۱۳۹۵ در تازه‌ترین ویرایش)

   » کمیسیون دائمی هیئت امنا (هیئت امنا در چارچوب قانون مصوب مجلس شورای اسلامی)

   » شورای راهبری مدیریت سبز (معاون اداری، مالی، و مدیریت منابع وزارت عتف و معاون توسعه امور آموزشی و فرهنگی سازمان برنامه و بودجه کشور ۱۳۹۵)

   » کمیسیون فرهنگی ارتقای مرتبه اعضای هیئت علمی (شورای‌عالی انقلاب فرهنگی ۱۳۹۵)

   » کمیسیون گوشه‌های فاخر دانشگاهی (معاون اداری، مالی، و مدیریت منابع وزارت عتف و معاون توسعه امور آموزشی و فرهنگی سازمان برنامه و بودجه کشور ۱۳۹۶)

   » شورای نظارت، ‌ارزیابی، و تضمین کیفیت (وزیر عتف ۱۳۹۶)

   » کارگروه میز خدمت (معاون نوسازی اداری سازمان اداری و استخدامی کشور ۱۳۹۷)

 

   چنین شوراهایی در جاهای گوناگونی تصویب شده‌اند و می‌شوند که گویا از کار یک‌دیگر نیز آگاهی ندارند و نمی‌دانند که افزون بر آنها، دیگران نیز شوراهایی را درست می‌کنند و بدین‌سان ناهماهنگی نیز میان آنها پدید می‌آید. انجام برخی مأموریت‌های این شوراها نیز به‌ آسانی و به خوبی در ساختار سازمانی دانشگاه‌ها و پژوهشگاه‌ها یا شوراهای دیگر شدنی است. همه مؤسسه‌ها نیز در درست کردن شوراها با یک چشم دیده می‌شوند. دانشگاهی با هزاران استاد و ده‌ها هزار دانشجو، بیشتر همان شوراهایی را دارد که مؤسسه‌ای کوچک با چند ده استاد و دانشجو. چنانکه برخی از مؤسسه‌های کوچک در یافتن عضو برای شوراهای گوناگون خود درمی‌مانند.
   شوراها دارای رئیس، جانشین رئیس، دبیر،‌ و عضو هستند و خود کمیسیون‌های تخصصی درست می‌کنند و کمیسیون‌های تخصصی کارگروه‌ها را راه می‌اندازند و کارگروه‌ها کارشناسانی را بسیج می‌کنند و کارشناسان مشاورانی را به‌کار می‌گیرند و این رشته سری دراز می‌یابد که اثربخشی و کارآمدی را کاهش می‌دهد. اکنون برخی از شوراها دچار کژکارکردی نیز شده‌اند و مسئولیت تصمیم‌ها را از دوش تک تک مدیران به تنهایی برمی‌دارند و پاسخ‌گویی آنها را از میان می‌برند، بهانه‌ای برای تصمیم‌های نادرست فراهم می‌کنند، و زمان انجام کار را به درازا می‌کشانند.
   شوراها شاه‌کلید بیشتر کارها، مأموریت‌ها، و فرایندهای سازمانی دانشگاه‌ها و پژوهشگاه‌ها گردیده‌اند، ولی شمار آنها به اندازه‌ای فزونی یافته است که به دام «صرفه‌ به مقیاس» افتاده و به جای باز کردن گره‌ها، خود گره‌هایی تازه پدید آورده‌اند. چنین کاستی‌هایی به یک پرسش رهنمون می‌شوند که آیا شوراها به کارایی و اثربخشی دانشگاه‌ها و پژوهشگاه‌ها می‌انجامند یا این شاه‌کلید زنگ زده است و نه تنها قفلی را نمی‌گشاید، بلکه درها را نیز بیش از پیش می‌بندد؟ هر چند در این زمینه مانند دیگر زمینه‌های مدیریت دانشگاه‌ها و پژوهشگاه‌ها، پژوهشی در خور انجام نشده است، ولی نشانه‌های ناکامی آنها بیش از نشانه‌های کامیابی است. شوراها و آسیب‌شناسی آنها تازه نیست،‌ چنانکه بیش از نیم‌سده پیش و در فصل هفتم گزارش گروه مشاور «هاروارد» در سال ۱۹۶۴ میلادی۱، نارسایی شوراها در دولت ایران به خوبی تحلیل شده و این باری است که همچنان بر دوش سازمان‌های دولتی هست.
   می‌گویند در گذشته در برخی از خانواده‌ها، اگر‌ چشم به راه فرزند پسر، چند دختر به دنیا می‌آمد؛ نام آخرینِ آنها را «دختر بَس» می‌گذاشتند، به این امید که فرزند آینده ایشان، پسر شود. بنابراین بهتر است که نام شورای بعدی را «شورا بَس» بگذارند تا شاید شمار آنها از این که هست، پیشی نگیرد!

 


[۱] MacLeod, Thos H.‎ 1964.‎ National Planning in Iran: A Report based on the Experience of the Harvard Advisory Group in Iran.‎ Saskatchewan.‎