پژوهش در سایه (۱۰ آذر ۱۳۹۲)

شواهد نشان می‌دهند که نظام پژوهش در کشور، خود کمترین بهره را از پژوهش برده است. نظام پژوهش که آمیزه‌ای از اجزای رسمی و غیررسمی و مقررات نوشته و هنجارهای نانوشته است، دستاورد سال‌های دراز برهم‌کنش آن با محیط علمی کشور و جهان و دگرگونی‌های درون و برون سیستمی است. این نظام هر از چندگاهی با کارهایی نه چندان واقع‌بینانه و همه‌جانبه‌نگر و بیشتر کوتاه‌برد و با عناصری که پاره‌ای از آنها زاییده نیاز آن نبوده‌اند، دست‌خوش کاستی‌هایی شده است که پایداری رشد و پیشرفت آن را خدشه‌دار کرده است.

از این روی، بایسته است در ابعاد گوناگون این نظام و مسائل بنیادی آن بازاندیشی و بازنگری شود و برای بهبود آن پژوهش‌هایی دامنه‌دار انجام پذیرد. این ابعاد را می‌توان در چهار پرسش بنیادین مشاهده کرد: (۱) چه کسی، (۲) درباره چه موضوعی، و (۳) چگونه پژوهش کند؛ و (۴) دستاوردهای پژوهش چگونه به کار روند؟

با پاسخ به این چهار پرسش، محورهای کلیدی نظام پژوهش پدیدار می‌شوند. این محورها (۱) نیروی انسانی پژوهش، (۲) سیاست پژوهش، (۳) پشتیبانی پژوهش، و (۴) کاربرد پژوهش هستند. در هر یک از این چهار حوزه‌ بنیادین، پرسش‌هایی وجود دارند که بازاندیشی و بازنگری در آنها راه‌گشای دشواری‌ها و کاستی‌های نظام پژوهش خواهد بود.

بخشی از این پرسش‌ها در زمینه پشتیبانی پژوهش به نهادهای پژوهش باز می‌گردند. در کنار مؤسسه‌های پژوهشی وابسته به دانشگاه‌ها، یکی از نهادهای پژوهشی که در دو دهه گذشته در وزارت علوم، تحقیقات، و فناوری (عتف) رشد چشمگیری داشته‌اند، پژوهشگاه‌ها و مؤسسه‌های پژوهشی مستقل و مأموریت‌گرا هستند که با هدف گسترش پژوهش در زمینه‌هایی خاص و در قالب نهادهایی مستقل پدید آمده‌اند. پژوهش در این نهادها، مأموریتی بنیادین است که بر دیگر مأموریت‌های آنها برتری دارد. از همین‌رو نیز انتظار می‌رود که منابع اصلی آنها برای این مأموریت صرف شود و در پی آن، افزون بر گسترش مرزهای دانش، بتوانند مشکلات و مسائلی را حل کنند که در چارچوب مأموریت آنهاست.

نگاهی به پژوهشگاه‌ها و مؤسسه‌های پژوهشی مستقل نشان می‌دهد که مدیریت و سیاست‌گذاری برای این‌گونه سازمان‌ها متناسب با ماهیت آنها نیست و با گذشت ده‌ها سال، هنوز به دست دانشگاهیان و در سایه سیاست‌های دانشگاه‌سالارانه اداره می‌شوند. چنین رویکردی باعث شده است که از سویی این نهادها کارایی و اثربخشی چندانی نداشته و از سویی دیگر، در جذب و نگه‌داشت افراد شایسته با دشواری روبه‌رو باشند.

در این نوشته، با ارائه شواهدی از مدیریت و سیاست‌های پژوهشگاه‌ها و مؤسسه‌های پژوهشی مستقل در وزارت عتف؛ دانشگاه‌سالاری در این زمینه‌ها تبیین و تلاش خواهد شد که آسیب‌شناسی درستی ارائه گردد. این نوشته سه بخش «مدیریت»، «سیاست‌گذاری»، و «پیشنهادها» را در پی دارد که افزون بر اشاره به سیاست‌ها، مقررات،‌ و رویه‌ها؛ نمونه‌هایی را هم از پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران به دست می‌دهد. بیشتر