سایه‌نویسی (۲۵ خرداد ۱۳۹۵)

    آنچه به عنوان بدرفتاری علمی شناخته می‌شود، مصداق‌های بسیاری دارد که یکی از آنها با نام سایه‌نویسی (ghost writing) شناخته می‌شود. سایه‌نویسی به این معناست که کسی یک اثر علمی را برای شخص دیگری بنویسد، بدون اینکه این شخص در نگارش آن مشارکتی درخور داشته باشد. به این ترتیب، اگر همه یا بخش بزرگی از پایان‌نامه یا رساله دانشجویی را دیگری برای او بنویسید، چه در برابر آن پول دریافت کند یا نه، سایه‌نویسی به عنوان یک بدرفتاری علمی روی داده است.

    سایه‌نویسی پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها از آن رو که در محیط دانشگاه روی می‌دهد، پیامدهای زیان‌باری دارد. استادان و دانش‌آموختگان دانشگاه‌ها، به‌ویژه در مقاطع تحصیلات تکمیلی، ده‌ها سال است که به عنوان یکی از گروه‌های مرجع و معتمد جامعه شناخته می‌شوند. اگر سایه‌نویسی به عنوان یک بدرفتاری علمی و یک تخلف آشکار در میان این گروه‌ها گسترش یابد، نباید انتظار داشت که جامعه اعتماد خود را به این گروه حفظ کند. به این ترتیب، نقش استادان و دانش‌آموختگان دانشگاه‌ها در بهبود جامعه رو به کاستی خواهد رفت.

    در سازمان‌های دولتی و برخی از سازمان‌های غیردولتی کشور، معیار شایستگی نیروی انسانی برای استخدام و ارتقا، مدرک تحصیلی ایشان است. اگر یک دانش‌آموخته کارشناسی ارشد یا دکترا، شایستگی کافی را با انجام پژوهش در قالب پایان‌نامه یا رساله نیابد، چیزی نخواهد گذشت که ظرفیت کارشناسی و تخصصی کشور رنگ ببازد و کارکرد خود را از دست بدهد.

    انجام پایان‌نامه و رساله‌ بخشی از آموزش و یادگیری در تحصیلات تکمیلی است. اگر کسی این بخش از آموزش را نگذراند، یاد نمی‌گیرد که چگونه با مسائل سازمانی و اجتماعی روبه‌رو شود و آنها را حل کند. به این ترتیب، دانش‌آموخته این‌چنینی نخواهد توانست در صحنه عمل، نقشی را که از او انتظار می‌رود به انجام برساند و اعتماد ذی‌نفعان به ایشان از میان خواهد رفت.

    اگر دانش‌آموخته‌ای انجام پایان‌نامه یا رساله خود را به دیگری واگذارد و مدرک کارشناسی ارشد یا دکترا دریافت کند، چگونه می‌توان از وی انتظار داشت که در کاری که به او سپرده می‌شود، درست‌کار و امانت‌دار باشد. اگر درست‌کاری و امانت‌داری دانش‌آموختگان کم‌رنگ شود، چگونه می‌توان پست‌های کلیدی را به ایشان سپرد. در این صورت، نظام آموزش عالی چگونه می‌تواند خود را به عنوان یکی از نهادهای کلیدی جامعه نگه دارد.

    اگر دانشجویان ببینند که می‌توان بدون زحمت انجام یک پژوهش، مدرک تحصیلات تکمیلی دریافت داشت و از مزایای آن نیز بهره‌مند شد و حساب و کتابی هم در میان نیست، اندک اندک، شور و اشتیاق انجام پژوهش‌های اصیل و معتبر کاهش می‌یابد و آنگاه گسستی جبران‌ناپذیر در جامعه دانشگاهی کشور پدید خواهد آمد که در میان‌مدت پیامدهای ناگواری برای کشور خواهد داشت.

    با سایه‌نویسی، سرمایه اجتماعی در درون زیرسیستم آموزش عالی و همچنین در میان این زیر سیستم و سیستم بالاتر آن کاهش خواهد یافت. کاهش سرمایه اجتماعی، هزینه‌هایی مانند نظارت و کنترل را بالا خواهد برد. اگر استادی به دانشجوی خود اعتماد نکند، باید زمان بسیاری را برای بررسی اصالت کار او صرف کند و این به معنای آن است که یکی از گران‌ترین منابع ملی که استادان باشند، باید صرف کارهایی شود که می‌توانستند برای پیشرفت بیش از پیش کشور انجام شوند. از سوی دیگر، اگر سازمان‌ها نتوانند به شایستگی دانش‌آموختگان بر پایه مدرک تحصیلی آنان اعتماد کنند، باید نظام ارزشیابی خود را بسازند و شاید هم به‌سوی تربیت نیروی انسانی مورد نیاز خود بروند که هر دوی اینها برای کشور هزینه‌های گزافی را در پی خواهد داشت.

    این مسئله بسیار پیچیده است و باید برای آن راه‌حل‌های پیچیده و چند بعدی و بلندمدت اندیشید. به گفته دیگر، نمی‌توان با یک راه‌حل بسیط و ساده و در کوتاه‌مدت با آن رویاروی شد. در این میان پیش‌گیری نخستین کاری است که باید انجام داد. نباید کار به جایی برسد که برخی از پایان‌نامه‌ها یا رساله‌ها سایه‌نویسی شوند و زمانی کوتاه یا بلند پس از دفاع و دانش‌آموختگی دانشجو، اندکی از آنها، آن هم به صورت تصادفی یافت شوند. در این زمینه، نهادهای گوناگون باید وارد کار گردند و هر یک نقش خود را به‌درستی و به‌هنگام انجام دهند تا دستاورد آن، درستی و اخلاق پژوهش و تدوین پایان‌نامه‌ها و رساله‌های اصیل باشد. دستاورد پژوهشی که در این زمینه انجام شده است، می‌تواند راه‌گشای سیاست‌گذاران و استادان برای رویارویی با این پدیده باشد.

    در این میان، ایرانداک می‌تواند بخشی از این راه‌حل را ارائه کند. از آنجایی که کار سایه‌نویسان به‌طور معمول با کپی‌برداری انجام می‌شود، نخست باید پوشش اطلاعات پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها در پایگاه اطلاعات گنج با همکاری دانشگاه‌ها و پژوهشگاه‌ها، کامل و دسترسی به آنها آزاد شود. به این ترتیب، همگان از استادان گرفته تا دانشجویان و داوران خواهند توانست به آسانی از کارهای پیشین آگاهی یابند و اگر سایه‌نویسی انجام شده باشد، به آن پی برند. دوم اینکه دانشگاه‌ها و پژوهشگاه‌ها پیش از تصویب پیشنهادیه پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها از اصالت آنها با جست‌وجو در پایگاه اطلاعات گنج یا پرسش از سامانه پیشینه پژوهش اطمینان یابند. سوم، دانشگاه‌ها و پژوهشگاه‌ها در جریان نگارش پایان‌نامه و رساله، اصالت نوشتارها را در سامانه همانندجو بررسی کنند. این سه راه‌کار می‌توانند پیرامون نقش ایرانداک با همکاری دانشگاه‌ها و پژوهشگاه‌ها شکل گیرند و بخشی از این مسئله را حل کنند.

افزودن دیدگاه

You must have Javascript enabled to use this form.‎